Το μήνυμα προς το καθεστώς της Τεχεράνης δεν θα μπορούσε να είναι πιο καθαρό: Αλλαγή. Στις προεδρικές εκλογές της 5ης Ιουλίου, 16,4 εκατομμύρια Ιρανοί ψήφισαν τον Μασούντ Πεζεσκιάν, έναν καρδιοχειρουργό με μεταρρυθμιστικό πνεύμα, ο οποίος επιθυμεί συνομιλίες με τη Δύση και το δικαίωμα των γυναικών να ντύνονται όπως θέλουν.
Μόλις 13,5 εκατομμύρια Ιρανοί ψήφισαν τον Σαΐντ Τζαλίλι, έναν σκληροπυρηνικό που υποστηρίζει την αντιπαράθεση με τους δυτικούς «εχθρούς», την επιβολή των συντηρητικών κωδίκων του Ιράν και τη διατήρηση του συστήματος ως έχει. Ο Τζαλίλι συγκέντρωσε 8 εκατ. λιγότερες ψήφους από ό,τι οι δύο σκληροπυρηνικοί που έθεσαν υποψηφιότητα για την προεδρία το 2021, σημειώνει ο Economist.
Οι πρώτες αναρτήσεις του Ιρανού προέδρου
To 2021 ο Πεζεσκιάν είχε επίσης επιχειρήσει να εκλεγεί πρόεδρος του Ιράν, αλλά το συντηρητικό καθεστώς του Ιράν απέκλεισε τον ίδιο και ολόκληρο το μεταρρυθμιστικό του στρατόπεδο. Αυτή τη φορά, οι ιρανικές αρχές επέτρεψαν στον 69χρονο καρδιοχειρουργό και βετεράνο της πολιτικής να μπει στο ψηφοδέλτιο ως ο μοναδικός υποψήφιος πρόεδρος που δεσμεύτηκε δημοσίως να χαλαρώσει τους αυστηρούς ηθικούς κώδικες της χώρας όσον αφορά τις γυναίκες και να αναζωογονήσει τον διάλογο με τη Δύση.
Το γεγονός ότι επετράπη στον Πεζεσκιάν να θέσει καν υποψηφιότητα έδειξε ότι το ιρανικό κατεστημένο τον θεωρούσε ασφαλή επιλογή, σημειώνει η Wall Street Journal. Με τη σειρά του, η νίκη του το Σάββατο, η ψηφοφορία σε μια εκλογική διαδικασία που σημείωσε αύξηση της συμμετοχής, σηματοδότησε το επίπεδο της δημόσιας ανησυχίας για τις σκληροπυρηνικές πολιτικές που υποστήριζε ο αντίπαλός του.
Οι δύο προεδρικοί υποψήφιοι Τζαλίλι και Πεζεσκιάν κατά τη διάρκεια τηλεμαχίας στην Τεχεράνη, την 1η Ιουλίου 2024. Morteza Fakhri Nezhad/IRIB/WANA (West Asia News Agency)/Handout via REUTERS
Επιβίωση και μετριοπάθεια
Η χαμηλών τόνων, προσεκτική προσέγγιση του Πεζεσκιάν στην πολιτική του επέτρεψε να επιβιώσει, ενώ οι μετριοπαθείς πολιτικοί βαρέων βαρών εκδιώχθηκαν από την πολιτική σκηνή.
Ο Πεζεσκιάν ήταν ένα «ασφαλές στοίχημα» για το καθεστώς, «μοναδικό στο ότι δεν υποσχέθηκε συγκεκριμένες δεσμεύσεις, εστιάζοντας αντίθετα στην κυβερνητική του προσέγγιση, ενώ παραδέχθηκε τα όρια που μπορεί να αντιμετωπίσει ως πρόεδρος», δήλωσε στη Wall Street Journal ο Αλί Βαέζ, διευθυντής της Crisis Group με έδρα τις Βρυξέλλες. «Οι ψήφοι υπέρ του δεν ήταν απαραίτητα από ελπίδα για το καλύτερο».
Ο πρόεδρος του Ιράν -ο οποίος είναι ο νούμερο 2 αξιωματούχος της χώρας μετά τον ανώτατο ηγέτη- επιβλέπει την οικονομική πολιτική και διορίζει υψηλόβαθμους φορείς λήψης αποφάσεων. Ο ηγέτης μπορεί να τον μπλοκάρει, όπως και το Κοινοβούλιο, αφήνοντας τον πρόεδρο με μικρή επιρροή σε θέματα ασφάλειας και στρατιωτικά ζητήματα.
Σε μια χαρακτηριστική χειρονομία, ο Πεζεσκιάν έδωσε σήμα μετά τη νίκη του ότι θα συνεργαστεί με τους σκληροπυρηνικούς – μια προσέγγιση που θα του είναι απαραίτητη για να αποφύγει την πτώση σε ένα καθεστώς όπου ο ανώτατος ηγέτης Αλί Χαμενεΐ έχει τον τελικό λόγο. «Θα τείνουμε το χέρι της φιλίας σε όλους», δήλωσε ο Πεζεσκιάν στην κρατική τηλεόραση. «Θα πρέπει να χρησιμοποιήσουμε τους πάντες για την πρόοδο της χώρας».
Αυτή η προσέγγιση είναι εν μέρει ενημερωμένη από τη δική του εμπειρία στη διοίκηση του μεταρρυθμιστή προέδρου Μοχάμαντ Χατάμι, στην οποία ο Πεζεσκιάν βρέθηκε όταν ο τότε νέος πρόεδρος τον διόρισε ως αναπληρωτή υπουργό Υγείας το 1997. Υπηρέτησε ως υπουργός Υγείας από το 2001 έως το 2005, καθώς ο Χατάμι προσπάθησε να φιλελευθεροποιήσει τις εκλογές στο Ιράν, μόνο που εμποδίστηκε από τους σκληροπυρηνικούς.
Παρ’ όλα αυτά, ο Πεζεσκιάν διατηρεί τη φήμη του αουτσάιντερ. Γεννήθηκε στο δυτικό Ιράν σε οικογένεια που έχει μέλη στην Αζέρικη αλλά και την Κουρδική μειονότητα. Μιλάει αζερικά, την τουρκική γλώσσα του πατέρα του, και έχει προωθήσει τη χρήση της, γεγονός που τον καθιστά δημοφιλή μεταξύ των κοινοτήτων που συχνά ζητούν περισσότερη αυτονομία στην κυριαρχούμενη από το περσικό στοιχείο χώρα. Ο Πεζεσκιάν πήρε την ιατρική του εκπαίδευση τη δεκαετία του 1980 και περιέθαλψε τραυματίες στην πρώτη γραμμή του μετώπου κατά τη διάρκεια του πολέμου του Ιράν με το Ιράκ.
Το 1994, ενώ εργαζόταν ως χειρουργός και επικεφαλής ενός τοπικού νοσοκομείου, έχασε τη γυναίκα του και τον γιο του σε αυτοκινητιστικό δυστύχημα. Δεν ξαναπαντρεύτηκε ποτέ, μεγαλώνοντας τα υπόλοιπα παιδιά του (δύο γιούς και μία κόρη).
Έκανε προεκλογική εκστρατεία με την κόρη του στο πλευρό του, μια υπενθύμιση της οικογενειακής συμφοράς και μια λεπτή, ανθρώπινη αντίθεση με τη δημόσια εικόνα του αντιπάλου του, δογματικού υπερασπιστή του ιρανικού συστήματος.
Ο Μασούντ Πεζεσκιάν κατά τη διάρκεια προεκλογικής εκδήλωσης στην Τεχεράνη στις 3 Ιουλίου 2024. Majid Asgaripour/WANA (West Asia News Agency) via REUTERS
«Ωφελημένος» από τις καταστάσεις
Ο Πεζεσκιάν είναι μέλος του κοινοβουλίου από το 2008, εκπροσωπώντας επαρχία της γενέτειράς του κατά τη διάρκεια των προεδριών του σκληροπυρηνικού Μαχμούντ Αχμαντινετζάντ, του μετριοπαθούς διαδόχου του, Χασάν Ρουχανί, συμπεριλαμβανομένου ενός διαστήματος ως αναπληρωτής κοινοβουλευτικός εκπρόσωπος.
Επέκρινε τη φονική καταστολή των διαδηλωτών που αμφισβητούσαν τη νομιμότητα της επανεκλογής του Αχμαντινετζάντ το 2009, αλλά συχνά απέφευγε τις συγκρουσιακές δηλώσεις καταστολής από το ιρανικό καθεστώς. Ξεκίνησε μια υποψηφιότητα για την προεδρία το 2013, αλλά εγκατέλειψε πρόωρα για να ανοίξει ο δρόμος για έναν άλλο υποψήφιο που υποστηρίχθηκε από τους μεταρρυθμιστές και εγκατέλειψε επίσης.
Όταν ο Ραΐσι πέθανε τον Μάιο, δύο πρώην μετριοπαθείς πρόεδροι, ο Μοχάμαντ Χατάμι και ο Χασάν Ρουχανί, είχαν ήδη βγει από την εικόνα – και οι δύο περιθωριοποιημένοι από το συντηρητικό κατεστημένο. Ο Αλί Λαριτζανί, ένας μετριοπαθής πρώην πρόεδρος του Κοινοβουλίου, αποκλείστηκε, σύμφωνα με την τάση του Χαμενεΐ να παραγκωνίζει πολιτικούς του συντηρητικού στρατοπέδου.
Ο Πεζεσκιάν πέρασε, ωφελημένος από μια προφανή προσπάθεια να προσέλθουν περισσότεροι ψηφοφόροι για να ψηφίσουν, αφού λιγότεροι από τους μισούς ψηφοφόρους προσήλθαν στις εκλογές για την ανάδειξη προέδρου το 2021 και για το Κοινοβούλιο τον Μάρτιο του τρέχοντος έτους. Η χαμηλή συμμετοχή του 2021 και το κύμα διαμαρτυριών το 2022 έστειλαν το μήνυμα ότι η πλειοψηφία των Ιρανών απορρίπτει πλέον το καθεστώς.
Η σχέση με τη Δύση
Όπως ήταν ελάχιστα γνωστός στο Ιράν πριν από την προεκλογική εκστρατεία, έτσι δεν ήταν γνωστός και στη Δύση, σύμφωνα με δυτικούς αξιωματούχους. Αμερικανοί αξιωματούχοι δήλωσαν ότι ο Πεζεσκιάν θα κρατήσει ανοιχτό ένα κανάλι διαλόγου που έχει δημιουργηθεί με την κυβέρνηση Ραΐσι.
Σε τηλεοπτικά ντιμπέιτ, ο κ. Πεζεσκιάν είχε ζητήσει διαπραγματεύσεις με την Αμερική που θα μπορούσαν να αποτινάξουν τις κυρώσεις και να σώσουν το Ιράν από το «κλουβί» του. «Iran ghafas nist», δηλαδή «το Ιράν δεν είναι σε κλουβί» στα Φαρσί ανταπάντησε ο Τζαλίλι, επιμένοντας ότι οι πύραυλοι που το Ιράν και οι σύμμαχοί του έχουν εκτοξεύσει στο Ισραήλ αποδεικνύουν ότι έχει ήδη απελευθερωθεί.
Τα αντίθετα οράματά τους προκάλεσαν έντονες συζητήσεις στους δρόμους για το αν θα μποϊκοτάρουν ένα θεοκρατικό σύστημα ή αν θα ψηφίσουν για να ανακόψουν το κύμα της ταλιμπανικοποίησης και της κλιμάκωσης της έντασης με τη Δύση που αναμένεται υπό τον Τζαλίλι. Τελικά οι Ιρανοί έκαναν και τα δύο. Ψήφισαν σε αρκετά μεγάλους αριθμούς για να εκλέξουν έναν μεταρρυθμιστή. Ο Πεζεσκιάν κινητοποίησε 8 εκατ. ψήφους περισσότερους στον δεύτερο γύρο από ό,τι στον πρώτο γύρο της ψηφοφορίας.
Όμως -με ποσοστό λίγο κάτω του 50% του εκλογικού σώματος να προσέρχεται στις κάλπες- οι Ιρανοί έστειλαν το μήνυμα ότι έχουν χάσει την εμπιστοσύνη τους στο σύστημα. Ο Πεζεσκιάν είχε παρουσιάσει τον εαυτό του ως το αντίδοτο στην επιστροφή των σκληροπυρηνικών. Ωστόσο, απέφυγε προσεκτικά να περάσει τις κόκκινες γραμμές του καθεστώτος. Επέκρινε τις υπερβολές της αστυνομικής ηθικής, αλλά δεν ζήτησε τον τερματισμό του υποχρεωτικού χιτζάμπ.
Κατά τη διάρκεια της προεκλογικής εκστρατείας, ο μεταρρυθμιστής παρέμεινε επίσης στις βασικές αρχές της εξωτερικής πολιτικής του καθεστώτος. Υποσχέθηκε με ζήλο την πίστη του στο πολιτικό σύστημα, επαινώντας τον στρατιωτικό διοικητή Κασέμ Σολειμάνι, ο οποίος είχε σχεδιάσει τις συμμαχίες του Ιράν με πολιτοφυλακές της Μέσης Ανατολής προτού σκοτωθεί σε αμερικανικό πλήγμα το 2020.
Ο Πεζεσκιάν κατέστησε επίσης σαφές ότι δεν έχει καμία πρόθεση να αλλάξει την άρνηση του Ιράν να αναγνωρίσει το Ισραήλ, πυλώνα της Ισλαμικής Δημοκρατίας από την ίδρυσή της το 1979, είπε ότι «θα προσπαθήσουμε να έχουμε φιλικές σχέσεις με όλες τις χώρες εκτός από το Ισραήλ».
Μετά τη νίκη του το Σάββατο, ο Πεζεσκιάν ακύρωσε μια συνέντευξη Τύπου για να βρει χρόνο να συναντηθεί με τον Χαμενεΐ και προσέφερε μια ακόμη χειρονομία πίστης στη θεοκρατία: Προγραμμάτισε η νικητήρια ομιλία του να πραγματοποιηθεί στο ιερό του ιδρυτή της Ισλαμικής Δημοκρατίας, Αγιατολάχ Ρουχολάχ Χομεϊνί.
Ο νέος πρόεδρος του Ιράν σε συγκέντρωση οπαδών του στο ιερό του ιδρυτή της Ισλαμικής Δημοκρατίας, Αγιατολάχ Ρουχολάχ Χομεϊνί, στις 6 Ιουλίου 2024. Majid Asgaripour/WANA (West Asia News Agency) via REUTERS
Η οικονομική διάσταση
Η εκλογή του Πεζεσκιάν εξασφάλισε στην οικονομία του Ιράν μια ανάσα, ανακόπτοντας τη φαινομενικά αδυσώπητη πτώση του νομίσματός του, του ριάλ, έναντι του δολαρίου. Αλλά η μετατροπή της ανάπαυλας σε ανάκαμψη θα απαιτήσει χαλάρωση των κυρώσεων, η οποία μπορεί να επιτευχθεί μόνο μέσω της βελτίωσης των σχέσεων με την Αμερική.
Αυτό θα απαιτούσε από το Ιράν να αποσύρει το δίκτυο των «πληρεξουσίων» του που μάχονται την Αμερική και τους συμμάχους της, συμπεριλαμβανομένου του Ισραήλ, στη Γάζα, τον Λίβανο, το Ιράκ και στους ναυτιλιακές διαδρόμους της Ερυθράς Θάλασσας και του Ινδικού Ωκεανού.
Πάνω απ’ όλα πρέπει να αποτρέψει έναν περιφερειακό πόλεμο. Αλλά το Ισλαμικό Σώμα Φρουρών της Επανάστασης (IRGC), η «πραιτοριανή φρουρά» του καθεστώτος, διευθύνει το δίκτυο των πληρεξουσίων, όχι ο Πεζεσκιάν. Στην καλύτερη περίπτωση, ο νέος πρόεδρος θα μπορούσε να βοηθήσει τον Χαμενεΐ και το IRGC να προσφέρουν ένα πιο προσιτό πρόσωπο στη Δύση σε περίπτωση που επιλέξουν την αποκλιμάκωση.
Ο Πεζεσκιάν λέει, επίσης, ότι ελπίζει να χαλαρώσει τις κυρώσεις με την αναβίωση της πυρηνικής συμφωνίας στην οποία το Ιράν κατέληξε με την Αμερική και άλλες δυνάμεις το 2015 και την οποία η κυβέρνηση Τραμπ εγκατέλειψε υπέρ της «μέγιστης πίεσης» στο Ιράν τρία χρόνια αργότερα. Έχει στρατολογήσει στο πλευρό του εξέχοντες υποστηρικτές μιας νέας συμφωνίας.
Τις τελευταίες εβδομάδες, ο Τζαβάντ Ζαρίφ, πρώην υπουργός Εξωτερικών και επικεφαλής διαπραγματευτής του Ιράν, ενήργησε ως υπεύθυνος της προεκλογικής του εκστρατείας. Αλλά ο Χαμενεΐ πιθανώς θα αποφύγει να διαπραγματευτεί μια συμφωνία με μια απερχόμενη αμερικανική κυβέρνηση, την οποία μια επερχόμενη προεδρία Τραμπ θα μπορούσε να ανατρέψει και πάλι.
Με τόσους λίγους μοχλούς για να κινήσει, ο Πεζεσκιάν θα δυσκολευτεί να ανταποκριθεί στις λαϊκές προσδοκίες. Η συνεχιζόμενη διαμάχη μεταξύ της εξουσίας του καθεστώτος και της εξουσίας του λαού θα συνοδεύει τη θητεία του. Μπορεί, ωστόσο, να έχει μια σωτήρια δύναμη. Οι Ιρανοί στην καλύτερη περίπτωση έχουν δώσει στον Πεζεσκιάν το πλεονέκτημα της αμφιβολίας. Για να κρατήσει τον λαό του σε απόσταση, ο κ. Χαμενεΐ χρειάζεται τον πρόεδρό του σχεδόν όσο τον χρειάζεται ο πρόεδρός του, σημειώνει ο Economist.
