Η Ελλάδα εμφανίζεται σήμερα πιο «τακτοποιημένη» στα δημόσια οικονομικά απ’ ό,τι πριν από λίγα χρόνια, με ισχυρά πλεονάσματα, χαμηλότερη ανεργία και ρυθμούς ανάπτυξης πάνω από τον ευρωπαϊκό μέσο όρο.
Όμως την ίδια στιγμή, οι επενδύσεις δεν απογειώνονται, η παραγωγικότητα κινείται με χαμηλές ταχύτητες και η εργασία παραμένει χαμηλής έντασης. Η απόσταση ανάμεσα στα καλά δημοσιονομικά νέα και στη λειτουργία της πραγματικής οικονομίας μοιάζει ακόμη μεγάλη.
Η αντίφαση αποτυπώνεται καθαρά στους αριθμούς. Παρά τη σημαντική ανάκαμψη από τα χαμηλά της προηγούμενης δεκαετίας, ο ακαθάριστος σχηματισμός παγίου κεφαλαίου στην Ελλάδα παραμένει χαμηλότερος από τον μέσο όρο της Ευρωπαϊκής Ένωσης ως ποσοστό του ΑΕΠ. Το 2024 κινήθηκε κοντά στο 14%–15% του ΑΕΠ, όταν στην Ευρωζώνη ξεπερνά το 21%.
Ακόμη πιο κρίσιμη από το ύψος είναι η σύνθεση των επενδύσεων: μεγάλο μέρος κατευθύνεται σε κατασκευές και ακίνητα, ενώ οι επενδύσεις σε βιομηχανία, εξοπλισμό, τεχνολογία και έρευνα παραμένουν περιορισμένες. Το αποτέλεσμα είναι μια οικονομία που αυξάνει το μέγεθός της, αλλά δεν αλλάζει με την ίδια ταχύτητα το παραγωγικό της αποτύπωμα.
Θέσεις εργασίας
Η εικόνα αυτή συνδέεται άμεσα με τη δομή της απασχόλησης. Η αύξηση των θέσεων εργασίας τα τελευταία χρόνια στηρίχθηκε κυρίως σε κλάδους υπηρεσιών χαμηλής και μεσαίας προστιθέμενης αξίας, όπως ο τουρισμός, η εστίαση, το λιανεμπόριο και άλλες υπηρεσίες. Σε αυτούς τους κλάδους η παραγωγικότητα αυξάνεται δύσκολα και τα περιθώρια επένδυσης σε τεχνολογία και καινοτομία είναι περιορισμένα.
Έτσι, η μείωση της ανεργίας δεν συνοδεύεται από αντίστοιχη άνοδο της παραγωγικότητας ή των πραγματικών αποδοχών. Η εργασία δεν «αναβαθμίζεται», και αυτό λειτουργεί ως τροχοπέδη στη δυνατότητα της οικονομίας να μετατρέψει την ανάπτυξη σε διατηρήσιμους ρυθμούς σύγκλισης με την Ευρώπη.
Το αποτύπωμα αυτής της δυναμικής φαίνεται καθαρά στην παραγωγικότητα της εργασίας. Σύμφωνα με στοιχεία της Eurostat, η παραγωγικότητα ανά ώρα εργασίας στην Ελλάδα παραμένει περίπου στο 60%–65% του μέσου όρου της Ευρωπαϊκής Ένωσης, με το χάσμα να μειώνεται μόνο οριακά τα τελευταία χρόνια. Παράλληλα, η παραγωγικότητα ανά εργαζόμενο αυξάνεται με βραδύτερο ρυθμό από χώρες που κινούνται με παρόμοια ή ακόμη και χαμηλότερη ανάπτυξη, αλλά επενδύουν περισσότερο σε κεφαλαιουχικό εξοπλισμό και τεχνολογία.
Τραπεζικός δανεισμός
Κρίσιμος είναι και ο ρόλος του τραπεζικού δανεισμού. Παρά τη βελτίωση των ισολογισμών των τραπεζών και την αύξηση της πιστωτικής επέκτασης προς τις επιχειρήσεις, η χρηματοδότηση λειτουργεί περισσότερο ως φίλτρο παρά ως μοχλός ανάπτυξης.
Τα νέα δάνεια κατευθύνονται κυρίως σε μεγαλύτερες επιχειρήσεις και σε έργα χαμηλότερου ρίσκου, ενώ μικρομεσαίες επιχειρήσεις και επενδύσεις υψηλότερης τεχνολογικής έντασης δυσκολεύονται να περάσουν τον πήχη. Το κόστος χρήματος, αισθητά υψηλότερο από την προηγούμενη δεκαετία, ενισχύει αυτή τη συντηρητική στάση και περιορίζει την ανάληψη παραγωγικού ρίσκου.
Έτσι διαμορφώνεται ένας φαύλος κύκλος, όπου η χαμηλή παραγωγικότητα οδηγεί σε περιορισμένες επενδύσεις, οι περιορισμένες επενδύσεις δεν επιτρέπουν την αναβάθμιση της εργασίας και η εργασία χαμηλής προστιθέμενης αξίας συγκρατεί την παραγωγικότητα. Τα δημόσια οικονομικά βελτιώνονται, αλλά η ιδιωτική οικονομία δυσκολεύεται να αλλάξει επίπεδο.
Το κρίσιμο στοιχείο είναι ότι αυτή η απόκλιση δεν οφείλεται σε έλλειψη σταθερότητας. Αντιθέτως, η Ελλάδα σήμερα διαθέτει δημοσιονομικό έλεγχο, καλύτερη πρόσβαση στις αγορές και σαφώς πιο προβλέψιμο μακροοικονομικό περιβάλλον από το παρελθόν.
Εκεί που υστερεί είναι στη μετατροπή αυτών των συνθηκών σε ένα συνεκτικό επενδυτικό και παραγωγικό σχέδιο, ικανό να κατευθύνει κεφάλαια, εργασία και χρηματοδότηση σε δραστηριότητες υψηλότερης προστιθέμενης αξίας.
Γι’ αυτό και η συζήτηση για τη σύγκλιση δεν μπορεί να περιοριστεί στους δημοσιονομικούς δείκτες. Όσο η ανάπτυξη βασίζεται σε κλάδους χαμηλής παραγωγικότητας και σε επενδύσεις που δεν αλλάζουν τη δομή της οικονομίας, το χάσμα με την Ευρώπη θα κλείνει αργά. Τα δημόσια οικονομικά «τρέχουν». Η πραγματική οικονομία, όμως, χρειάζεται κάτι περισσότερο από ισορροπία για να αλλάξει ταχύτητα.
