Η ιστορία επαναλαμβάνεται. Την τελευταία εβδομάδα, είδαμε πολλές αναλογίες μεταξύ της Δόγματος Μονρόε και του νέου ιμπεριαλισμού του προέδρου Ντόναλντ Τραμπ — και δικαίως, δεδομένου ότι η ίδια η κυβέρνηση τις κάνει (αρκεί να διαβάσει κανείς την πρόσφατη στρατηγική εθνικής ασφάλειας).
Αλλά αυτό που συμβαίνει σήμερα στη Βενεζουέλα και αυτό που μπορεί να συμβεί στη Γροιλανδία, στην Ουκρανία ή στην Ταϊβάν (όπου η Ρωσία και η Κίνα θα μπορούσαν να αντιδράσουν ως απάντηση στις ενέργειες του Λευκού Οίκου) δεν αφορά μόνο την προστασία της αμερικανικής «αυλής», όπως στη Δόγμα Μονρόε. Αφορά μια πιο περίπλοκη και ευρύτερη παγκόσμια σύγκρουση.
Για αυτόν τον λόγο, η ιστορική σύγκριση που σκέφτομαι τελευταία είναι το «μεγάλο παιχνίδι» μεταξύ Ρωσίας και Βρετανίας τον 19ο αιώνα. Αυτή η σύγκρουση έμπλεξε τόσο αντιπάλους όσο και συμμάχους, πολλοί από τους οποίους άλλαξαν πλευρά πολλές φορές κατά τη διάρκεια μιας δεκαετούς πάλης για την υπεροχή στην Κεντρική Ασία. Αυτήν τη φορά, είναι οι ΗΠΑ και η Κίνα που έχουν εμπλακεί σε ένα νέο μεγάλο παιχνίδι. Υπάρχουν τρεις τομείς στους οποίους μπορούμε να διακρίνουμε ιδιαίτερα έντονες ομοιότητες μεταξύ των αγώνων εξουσίας πριν από δύο αιώνες και αυτών του σήμερα: η εξόρυξη, η χαρτογράφηση και ο μερκαντιλισμός.
Ας ξεκινήσουμε με την αναζήτηση φυσικών πόρων. Τον 19ο αιώνα, ο θησαυρός ήταν η Ινδία και η Κεντρική Ασία, πλούσιες σε μπαχαρικά, πολύτιμα μέταλλα και όπιο. Σήμερα, ο ανταγωνισμός λαμβάνει χώρα στη Λατινική Αμερική και στην Αρκτική, και αφορά τα ορυκτά καύσιμα και τις σπάνιες γαίες.
Η Βενεζουέλα και η Γροιλανδία διαθέτουν και τα δύο, μαζί με στρατηγικά λιμάνια. Ακριβώς όπως η ανάπτυξη της ενέργειας και των υποδομών της Κίνας στη Λατινική Αμερική ήταν ένας από τους λόγους για την ενέργεια του Τραμπ στη Βενεζουέλα, έτσι και οι δύο χώρες ανταγωνίζονται για τους πόρους στον Άπω Βορρά. Υπάρχει ήδη μια κινεζική κρατική εταιρεία που επενδύει στο ορυκτό πεδίο Kvanefjeld στη Γροιλανδία. Το Πεκίνο έχει επίσης ενισχύσει τη διπλωματία στη χώρα τα τελευταία χρόνια.
Οι ΗΠΑ δεν επιθυμούν μόνο τα ορυκτά, αλλά και μια Αρκτική χωρίς την παρουσία της Κίνας. Οι Κινέζοι, συχνά μέσω ρωσικών αντιπροσώπων, έχουν αποκτήσει πολύ μεγαλύτερη παρουσία στην περιοχή του Αρκτικού Κύκλου, όπου δεν υπάρχουν μόνο μεγάλα ανεκμετάλλευτα αποθέματα ορυκτών καυσίμων, αλλά και άλλα πλεονεκτήματα, όπως αλιεία, νέοι ναυτιλιακοί διάδρομοι και η δυνατότητα χρήσης τους για την εγκατάσταση υποβρύχιων καλωδίων οπτικών ινών.
Για να εκμεταλλευτούν αυτούς τους πόρους και τους στρατηγικούς στόχους, και οι δύο χώρες χαρτογραφούν την περιοχή με μεγαλύτερη λεπτομέρεια, συχνά χρησιμοποιώντας τεχνολογία σόναρ, η οποία είναι πολύ πιο ακριβής από τους δορυφόρους. Αυτό αντηχεί άμεσα το αρχικό μεγάλο παιχνίδι. Τότε, οι Βρετανοί διεξήγαγαν επείγουσες αποστολές χαρτογράφησης μεταξύ Ρωσίας και Ινδίας για να κατανοήσουν από ποια κατεύθυνση θα μπορούσε να έρθει ο αντίπαλος.
Όπως περιγράφει ο Peter Hopkirk στο βιβλίο του The Great Game: The Struggle for Empire in Central Asia, η χαρτογράφηση και η κατασκοπεία ήταν ένα και το αυτό.
Το ίδιο ισχύει και σήμερα για τις χώρες που θέλουν να διεκδικήσουν φυσικούς πόρους και να διεξάγουν κυβερνοκατασκοπεία. Η Σύμβαση των Ηνωμένων Εθνών για το Δίκαιο της Θάλασσας ορίζει ότι οι οικονομικές ζώνες μιας χώρας μπορούν να εκτείνονται 200 ναυτικά μίλια από την ηπειρωτική υφαλοκρηπίδα. Επομένως, ο ακριβής εντοπισμός της θέσης αυτών των υφαλοκρηπίδων γίνεται πολύ σημαντικός. Τόσο οι ΗΠΑ όσο και η Ρωσία το κάνουν σήμερα, ενώ η Κίνα έστειλε τα υποβρύχιά της κάτω από τον πάγο της Αρκτικής το περασμένο καλοκαίρι, πιθανώς για οικονομικούς και αμυντικούς σκοπούς.
Η ιδέα τότε και τώρα είναι να προλάβεις τη μάχη, αντί να εμπλακείς άμεσα. Να νικήσεις έναν αντίπαλο σε ένα δεδομένο έδαφος και στη συνέχεια να είσαι ο πρώτος που θα εκμεταλλευτεί τους πόρους και τις συμμαχίες. Αυτή η «προωθητική» στρατηγική αποφεύγει τον ανοιχτό πόλεμο, αλλά οδηγεί σε κάθε είδους ίντριγκες, μικρές μάχες, σκιώδεις συγκρούσεις, συμφωνίες με κράτη-προστατευτικά φράγματα και διαφορές απόψεων σχετικά με τα σύνορα.
Τότε, όπως και τώρα, οι χώρες μπορούσαν να είναι «εχθροί-φίλοι» εν μέσω της διαμάχης για την εξουσία. Τον 19ο αιώνα, η Ρωσία και η Γαλλία πολεμούσαν μαζί και μεταξύ τους σε διαφορετικές χρονικές στιγμές. Οι Αφγανοί και οι Πέρσες άλλαζαν συχνά τις συμμαχίες τους. Σήμερα, η Κίνα και η Ρωσία είναι εταίροι στην Αρκτική. Η Κίνα, η Ρωσία, το Ιράν και η Βόρεια Κορέα αντιπροσωπεύουν επίσης ένα είδος αντι-αμερικανικού άξονα. Ωστόσο, οι συμμαχίες είναι εύθραυστες, όπως και οι σχέσεις της Αμερικής με συμμάχους όπως ο Καναδάς και η Φινλανδία, που προορίζονται να γίνουν εταίροι σε μια νέα στρατηγική για τη ναυπηγική βιομηχανία.
Η πολυπλοκότητα θα αυξηθεί ακόμη περισσότερο. Οι ευρωπαϊκές χώρες είναι διχασμένες όχι μόνο σχετικά με την ανατροπή του Nicolás Maduro, αλλά και σχετικά με το τι πρέπει να γίνει σε περίπτωση προσάρτησης της Γροιλανδίας. Υποψιάζομαι ότι ο ανώτερος σύμβουλος του Τραμπ, Στέφεν Μίλερ, έχει δίκιο όταν επισημαίνει ότι κανείς δεν θα πολεμήσει για τη Γροιλανδία. Πρόσφατες δημοσκοπήσεις έδειξαν ότι μόνο το 38% των γερμανών πολιτών και το 16% των Ιταλών σε ηλικία στρατεύσιμη θα έπαιρναν τα όπλα για να υπερασπιστούν τη χώρα τους.
Ωστόσο, ο μερκαντιλισμός που οδηγεί τόσο την Κίνα όσο και τις ΗΠΑ θα συνεπάγεται, από τη φύση του, συγκρούσεις και συνεργασίες με πολλές χώρες, καθώς οι κύριοι παράγοντες περιφέρονται ο ένας γύρω από τον άλλο με προσοχή, επιδιώκοντας να επεκτείνουν την επιρροή τους χωρίς να εμπλακούν σε έναν θερμό πόλεμο.
Το αρχικό μεγάλο παιχνίδι διεξήχθη έμμεσα μέσω συγκρούσεων με αντιπροσώπους. Αυτό θα συμβεί και σήμερα. Η Ευρώπη, η Κορέα, η Ιαπωνία, η Αυστραλία, μέρος της Αφρικής και της Λατινικής Αμερικής έχουν όλα συμφέροντα σε αυτό το παιχνίδι. Πρέπει να κάνουν μη δυαδικές επιλογές μεταξύ των ΗΠΑ και της Κίνας, και θα χρειαστούν δεκαετίες για να σταθεροποιηθεί η κατάσταση.
Όπως γράφει ο Hopkirk: «Κάποιοι θα υποστήριζαν ότι το μεγάλο παιχνίδι δεν έπαψε ποτέ πραγματικά να υπάρχει και ότι ήταν απλώς ο πρόδρομος του ψυχρού πολέμου της εποχής μας, τροφοδοτούμενος από τους ίδιους φόβους, υποψίες και παρεξηγήσεις». Όλα αυτά είναι εμφανή σήμερα. Το παρελθόν, τελικά, δεν είναι ποτέ πραγματικά παρελθόν.
