Κάτω από τις χαμηλές καμάρες και μέσα στους σκοτεινούς διαδρόμους του Μεγάλου Παζαριού της Τεχεράνης, η Ιστορία έχει τη συνήθεια να επιστρέφει. Εδώ, όπου οι έμποροι κάποτε χρηματοδότησαν την ανατροπή της μοναρχίας και άνοιξαν τον δρόμο για την Ισλαμική Δημοκρατία, ακούστηκαν ξανά συνθήματα αμφισβήτησης της εξουσίας.
Όχι ως οργανωμένο πολιτικό σχέδιο, αλλά ως κραυγή αγωνίας ενός κόσμου που βλέπει το βιος του να εξανεμίζεται από τον πληθωρισμό, τις κυρώσεις και τη γενικευμένη ανασφάλεια.
Ιράν: Ένα παζάρι-καρδιά της εξουσίας
Όπως αναφέρει το ρεπορτάζ των Financial Times το Μεγάλο Παζάρι δεν είναι απλώς ένας εμπορικός χώρος. Απλώνεται σε περισσότερα από 100 εκτάρια και φιλοξενεί δεκάδες χιλιάδες καταστήματα που πουλούν τα πάντα: από χρυσό, χαλκό και υφάσματα μέχρι τρόφιμα και εισαγόμενες ηλεκτρικές συσκευές. Για αιώνες αποτέλεσε το οικονομικό νευρικό σύστημα της Τεχεράνης και έναν από τους βασικούς μοχλούς πολιτικής επιρροής στο Ιράν.
Η δύναμή του φάνηκε ξεκάθαρα σε κρίσιμες στιγμές της ιρανικής ιστορίας, όταν οι έμποροι συμμάχησαν με τον σιιτικό κλήρο και έστειλαν μηνύματα που καμία εξουσία δεν μπορούσε να αγνοήσει.
Από σύμμαχος της επανάστασης σε εστία δυσαρέσκειας
Στα τέλη της δεκαετίας του 1970, οι καταστηματάρχες του παζαριού έστρεψαν την πλάτη στο καθεστώς του Σάχη. Φοβούμενοι την επέλαση δυτικού τύπου πολυκαταστημάτων και εξοργισμένοι από την πολιτική και οικονομική αστάθεια, χρηματοδότησαν και στήριξαν ενεργά το επαναστατικό κίνημα. Το αποτέλεσμα ήταν η πτώση της μοναρχίας και η άνοδος των ισλαμιστών κληρικών στην εξουσία.
Σχεδόν πέντε δεκαετίες αργότερα, οι ίδιοι διάδρομοι γέμισαν ξανά με φωνές διαμαρτυρίας – αυτή τη φορά στραμμένες ενάντια στο σύστημα που οι ίδιοι είχαν βοηθήσει να γεννηθεί.
Οι σπίθες της οργής και τα πρώτα λουκέτα
Οι πρόσφατες κινητοποιήσεις ξεκίνησαν σιωπηλά. Πρώτα ήρθαν τα κλειστά ρολά, ύστερα οι αυθόρμητες συγκεντρώσεις και τελικά τα συνθήματα. «Ελευθερία» και «θάνατος στον δικτάτορα» αντήχησαν στα στενά περάσματα, καθώς διαδηλωτές συγκρούονταν με τις δυνάμεις ασφαλείας.
Η αναταραχή δεν περιορίστηκε στην Τεχεράνη. Σε πολλές πόλεις της χώρας, έμποροι προχώρησαν σε σύντομες απεργιακές κινητοποιήσεις, ενώ η βία στους δρόμους κλιμακώθηκε, θυμίζοντας τις πιο σκοτεινές στιγμές μετά το 1979.
Οικονομία σε ελεύθερη πτώση
Πίσω από την οργή βρίσκεται μια αμείλικτη πραγματικότητα: το ιρανικό νόμισμα έχει χάσει περίπου το 40% της αξίας του μέσα σε λίγους μήνες, ενώ ο πληθωρισμός ξεπέρασε το 40% στο τέλος του έτους. Οι κυρώσεις των ΗΠΑ, η χρόνια κακοδιαχείριση και η πρόσφατη πολεμική σύγκρουση με το Ισραήλ έχουν στραγγαλίσει την αγορά.
«Αν πουλήσω σήμερα, αύριο δεν θα μπορώ να ξαναγεμίσω το μαγαζί», λέει στους FT έμπορος εισαγόμενων συσκευών, εξηγώντας γιατί αναγκάστηκε να κλείσει προσωρινά. Η αστάθεια του νομίσματος έχει καταστήσει κάθε εμπορικό υπολογισμό τζόγο.
Το κόστος της βίας και της απομόνωσης
Οι συγκρούσεις και οι νεκροί –που οργανώσεις ανθρωπίνων δικαιωμάτων εκτιμούν σε χιλιάδες– έχουν αυξήσει δραματικά το κόστος μεταφορών και ασφάλειας. Παράλληλα, τα επαναλαμβανόμενα μπλακάουτ στο διαδίκτυο αποκόπτουν τους εμπόρους από τις διεθνείς αγορές και τις τιμές σε πραγματικό χρόνο.
Δεν είναι τυχαίο ότι αρκετά καταστήματα χρυσού παραμένουν κλειστά: χωρίς πρόσβαση στις διεθνείς τιμές, το ρίσκο είναι τεράστιο.
Ασφάλεια παντού, πελάτες πουθενά
Τις τελευταίες ημέρες η ένταση έχει υποχωρήσει. Το παζάρι λειτουργεί ξανά, αλλά υπό δρακόντεια μέτρα ασφαλείας. Διμοιρίες καταστολής και τεθωρακισμένα οχήματα βρίσκονται διάσπαρτα στην περιοχή, ενώ η κίνηση παραμένει υποτονική.
Καταστήματα είναι ανοιχτά, όμως οι πελάτες σπάνιοι. Η εικόνα απέχει πολύ από το παρελθόν, όταν το παζάρι έσφυζε από ζωή από το πρωί μέχρι το βράδυ.
Χαμένη ισχύς σε έναν νέο οικονομικό χάρτη
Σήμερα, η πραγματική οικονομική δύναμη δεν βρίσκεται πια κάτω από τις καμάρες του παζαριού. Έχει μεταφερθεί σε κρατικά συνδεδεμένους ομίλους και σε οργανισμούς όπως οι Φρουροί της Επανάστασης, που ελέγχουν τεράστια επιχειρηματικά δίκτυα στους τομείς της ενέργειας, των κατασκευών και των καταναλωτικών αγαθών.
Οι σύγχρονες αυτές αυτοκρατορίες στεγάζονται σε γυάλινους πύργους στα βόρεια προάστια της Τεχεράνης ή ακόμη και στο εξωτερικό, μακριά από τη σκόνη και το σκοτάδι του ιστορικού παζαριού.
Προσεκτικές ισορροπίες από το καθεστώς
Παρά την ένταση, η πολιτική ηγεσία αποφεύγει να στοχοποιήσει ανοιχτά τους εμπόρους. Δεν υπάρχουν επιβεβαιωμένες πληροφορίες για μαζικές συλλήψεις καταστηματαρχών, ενώ αξιωματούχοι αναγνωρίζουν ότι τα οικονομικά τους παράπονα είναι «δικαιολογημένα».
Ο ανώτατος ηγέτης έχει χαρακτηρίσει τους εμπόρους «πιστούς στο σύστημα», παραδεχόμενος ωστόσο ότι η αστάθεια του νομίσματος τους έχει φέρει στα όριά τους.
Μπορεί ένα αποδυναμωμένο παζάρι να ηγηθεί ξανά;
Η ανησυχία, εντός και εκτός παζαριού, είναι διάχυτη. Πολλοί φοβούνται ότι αν η κρίση παραταθεί, χιλιάδες μικρές επιχειρήσεις θα χρεοκοπήσουν, αδυνατώντας να πληρώσουν ενοίκια και μισθούς.
«Κάποτε οι εργαζόμενοί μας μπορούσαν να αγοράσουν μαγαζί και σπίτι μετά από λίγα χρόνια», λέει έμπορος τροφίμων. «Σήμερα, ακόμη και οι ιδιοκτήτες παλεύουν να επιβιώσουν». Το ερώτημα αιωρείται: μπορεί ένα παζάρι που αγωνίζεται να σταθεί όρθιο να γίνει ξανά η σπίθα μιας μεγάλης πολιτικής αλλαγής; Η Ιστορία ίσως έχει την απάντηση, αλλά προς το παρόν σιωπά μέσα στους άδειους διαδρόμους της Τεχεράνης.
