Ελαιόλαδο: Με «ρωγμές» το σύστημα ελέγχου – Στο μικροσκόπιο και η Ελλάδα [γραφήματα]

Σοβαρά κενά στον τρόπο με τον οποίο ελέγχεται το ελαιόλαδο στην Ευρωπαϊκή Ένωση εντοπίζει το Ευρωπαϊκό Ελεγκτικό Συνέδριο (ΕΕΣ), προειδοποιώντας ότι τα κενά αυτά απειλούν την ποιότητα, τη γνησιότητα και την ιχνηλασιμότητα ενός από τα πιο εμβληματικά αγροτικά προϊόντα της Ευρώπης.

Παρότι η ΕΕ κατέχει ηγετική θέση στην παγκόσμια αγορά ελαιολάδου – παράγοντας το 61% της παγκόσμιας ποσότητας— και διαθέτει ένα εκτενές κανονιστικό πλαίσιο, η εφαρμογή των κανόνων στα κράτη μέλη παραμένει άνιση. Αδυναμίες στους ελέγχους εντοπίζονται και στην Ελλάδα και μάλιστα σε μια περίοδο, κατά την οποία το ελαιόλαδο και οι παραγωγοί του δοκιμάζονται από τις πιέσεις της αγοράς.

Το ελαιόλαδο είναι εμβληματικό προϊόν για την ΕΕ, η οποία είναι ο μεγαλύτερος παραγωγός (61% της παγκόσμιας αγοράς), εξαγωγέας (6%) και καταναλωτής (45%) παγκοσμίως

Σύμφωνα με την έκθεση του Ευρωπαϊκού Ελεγκτικού Συνεδρίου, οι έλεγχοι συμμόρφωσης δεν διενεργούνται πάντα στον βαθμό που προβλέπει η νομοθεσία, ενώ ορισμένοι κρίσιμοι τομείς της αγοράς μένουν εκτός ελέγχου.

Στο μικροσκόπιο της έκθεσης βρέθηκαν τέσσερα κράτη μέλη, η Ισπανία, η Ιταλία, η Ελλάδα και το Βέλγιο, στα οποία ελέγχθηκε το πλαίσιο και η εφαρμογή του από το 2018 έως το 2023. Εκτός από το Βέλγιο, οι υπόλοιπες τρεις μεγάλες παραγωγικές χώρας αντιπροσωπεύουν περίπου το 91% της παραγωγής ελαιολάδου στην ΕΕ.

Ειδικότερα, εξετάστηκε αν αυτά τα τέσσερα κράτη μέλη διενεργούν τους απαιτούμενους ελέγχους συμμόρφωσης (δηλαδή ελέγχους που σκοπό έχουν να επιβεβαιωθεί ότι το ελαιόλαδο συμμορφώνεται με τα πρότυπα της κατηγορίας του και διαθέτει τα αντίστοιχα χαρακτηριστικά), ελέγχους για την παρουσία επιμολυντών και ελέγχους ιχνηλασιμότητας για την επαλήθευση της προέλευσης του ελαιολάδου.

Τα ελληνικά συστήματα ελέγχου για το ελαιόλαδο

Η Ελλάδα, μία από τις τρεις χώρες που παράγουν το 91% του ευρωπαϊκού ελαιολάδου, διαθέτει καθοριστικό ρόλο στον κλάδο. Ωστόσο, σύμφωνα με το ΕΕΣ, οι αρμόδιες αρχές διενεργούν διαχρονικά λιγότερους ελέγχους συμμόρφωσης από τον ελάχιστο αριθμό που προβλέπει η ευρωπαϊκή νομοθεσία, με εξαίρεση το 2023. Παράγοντες όπως η υποστελέχωση, η περιορισμένη χρηματοδότηση και οι δυσκολίες πρόσβασης σε εργαστηριακές υπηρεσίες επιβαρύνουν τη λειτουργία του ελεγκτικού μηχανισμού.

Ιδιαίτερη σημασία αποδίδεται στο γεγονός ότι οι έλεγχοι των ελληνικών αρχών επικεντρώνονται κυρίως στο ελαιόλαδο που παράγεται και διατίθεται στην εγχώρια αγορά, αφήνοντας εκτός ελέγχου τόσο το εισαγόμενο προϊόν όσο και το ελαιόλαδο που προορίζεται για εξαγωγή. Το κενό αυτό αποκτά μεγαλύτερη βαρύτητα, καθώς η φήμη του ελληνικού ελαιολάδου στις διεθνείς αγορές συνδέεται άμεσα με την αξιοπιστία των συστημάτων πιστοποίησης και ελέγχου.

Στον τομέα της ασφάλειας τροφίμων, οι έλεγχοι για κατάλοιπα φυτοφαρμάκων εμφανίζονται γενικά αποτελεσματικοί, με ελάχιστα δείγματα να υπερβαίνουν τα ανώτατα όρια. Ωστόσο, η εικόνα είναι λιγότερο ξεκάθαρη όσον αφορά άλλους επιμολυντές, για τους οποίους οι έλεγχοι χαρακτηρίζονται «ασυνεπείς» και «χωρίς σαφή τεκμηρίωση κινδύνου».

Ωστόσο, ανησυχία προκαλεί και το καθεστώς της ιχνηλασιμότητας. Στην Ελλάδα επιτρέπεται η ανάμειξη ελαιολάδου από διαφορετικά έτη συγκομιδής, με την ημερομηνία της πιο πρόσφατης να καθορίζει τη διάρκεια ζωής του προϊόντος, χωρίς όμως σαφείς οδηγίες προς τους ελεγκτές για τον έλεγχο αυτής της πρακτικής

Παράλληλα, το ΕΕΣ επισημαίνει ότι στην Ελλάδα, οι διαδικασίες επιβολής κυρώσεων συχνά καθυστερούν, με αποτέλεσμα τα μη συμμορφούμενα προϊόντα να παραμένουν στην αγορά για μεγάλο χρονικό διάστημα.

Αποκαλυπτικά τα στοιχεία για το ελαιόλαδο

Το ελαιόλαδο που παράγεται στην ΕΕ φημίζεται για την ποιότητα και τη γνησιότητά του, και η φήμη αυτή έχει μεγάλο οικονομικό αντίκρυσμα. Οι καταναλωτές, από την άλλη πλευρά, βασίζονται στη διασφάλιση ότι το εξαιρετικό παρθένο ελαιόλαδο και το ελαιόλαδο των λοιπών κατηγοριών συμμορφώνονται με τα υψηλά πρότυπα εμπορίας και τις απαιτήσεις για την ασφάλεια των τροφίμων που ισχύουν στην ΕΕ.

Συνολικά παράγεται από εννέα κράτη μέλη (Ισπανία, Ιταλία, Ελλάδα, Πορτογαλία, Γαλλία, Σλοβενία, Κροατία, Κύπρος και Μάλτα) και αποτελεί εμβληματικό προϊόν για την Ευρωπαϊκή Ένωση, η οποία είναι ο μεγαλύτερος παραγωγός (61% της παγκόσμιας αγοράς), εξαγωγέας (6 %) και καταναλωτής (45 %) παγκοσμίως.

Ωστόσο, η παραγωγή της ΕΕ συγκεντρώνεται κυρίως σε μόλις τέσσερα κράτη μέλη, τα οποία αντιπροσωπεύουν το99 % του συνόλου. Πρόκειται για την Ισπανία (60%), την Ιταλία (17 %), την Ελλάδα (14 %) και την Πορτογαλία (8 %). Κατά την ελαιοκομική περίοδο 2022/2023, περίπου 4,7 εκατομμύρια εκτάρια ελαιόδενδρων καλλιεργήθηκαν για την παραγωγή ελαιολάδου3. Το ελαιόλαδο της ΕΕ αποτελεί προϊόν υψηλής αξίας για την αγορά του εξωτερικού. Κατά την περίοδο εμπορίας 2023/2024, η ΕΕ είχε θετικό εμπορικό ισοζύγιο ελαιολάδου, ύψους 4,4 δισεκατομμυρίων ευρώ.

Σύμφωνα με τα στοιχεία της έκθεσης, η ΕΕ εξάγει ποσότητα ελαιολάδου που αντιστοιχεί στο 38% περίπου της ετήσιας παραγωγής της και εισάγει ποσότητα που αντιστοιχεί περίπου στο  9%, περισσότερο από το ήμισυ της οποίας επανεξάγεται. Οι κύριοι εισαγωγείς και εξαγωγείς είναι η Ισπανία (57 % των εισαγωγών και 56% των εξαγωγών της ΕΕ) και η Ιταλία (33% των εισαγωγών και 29% των εξαγωγών της ΕΕ). Η Τυνησία είναι ο μεγαλύτερος εξαγωγέας προς την ΕΕ (75 % του όγκου των εισαγωγών μεταξύ των ετών συγκομιδής 2019/2020 και 2023/2024), ακολουθούμενη από την Τουρκία (7,8%), την Αργεντινή (3,9 %) και το Μαρόκο (3,5 %). Η ΕΕ εισάγει κυρίως εξαιρετικό παρθένο ελαιόλαδο, με το μειονεκτικό παρθένο ελαιόλαδο να ακολουθεί. Οι ΗΠΑ είναι ο κύριος εισαγωγέας ελαιολάδου από την ΕΕ.

Οι δύο όψεις

Θετική εξαίρεση αποτελούν οι έλεγχοι για κατάλοιπα φυτοφαρμάκων στο ελαιόλαδο που παράγεται εντός της ΕΕ, οι οποίοι χαρακτηρίζονται γενικά αποτελεσματικοί και με ελάχιστες περιπτώσεις υπέρβασης των επιτρεπόμενων ορίων. Αντίθετα, οι έλεγχοι για άλλους επιμολυντές, καθώς και για το εισαγόμενο ελαιόλαδο από τρίτες χώρες, κρίνονται περιορισμένοι έως σχεδόν ανύπαρκτοι, παρά τον αυξανόμενο όγκο εισαγωγών.

Ιδιαίτερη ανησυχία προκαλεί και η έλλειψη ενιαίων κανόνων για την ιχνηλασιμότητα. Η παρακολούθηση της πορείας του ελαιολάδου από τον ελαιώνα έως το ράφι αποδεικνύεται δύσκολη, ειδικά όταν πρόκειται για μείγματα ελαίων διαφορετικών χωρών ή διαφορετικών ετών συγκομιδής.

Όπως αναφέρεται στην έκθεση του ΕΕΣ, οι κανόνες της ΕΕ καθορίζουν ελάχιστες απαιτήσεις για την επισήμανση, την επαλήθευση της κατηγορίας του ελαιολάδου και τους ελέγχους για την παρουσία φυτοφαρμάκων. Ωστόσο, το ΕΕΣ διαπίστωσε ότι, σε ορισμένες περιπτώσεις, οι έλεγχοι συμμόρφωσης είναι ελλιπείς και ότι ορισμένα τμήματα της αγοράς ενίοτε εξαιρούνται από τις βάσει κινδύνου επιθεωρήσεις. Οι αδυναμίες αυτές δημιουργούν κενά στο σύστημα, που μπορούν να υπονομεύσουν την ποιότητα και, τελικά, την εμπιστοσύνη των καταναλωτών.

Για τον έλεγχο του ελαιολάδου που προέρχεται από τις χώρες της ΕΕ για κατάλοιπα φυτοφαρμάκων υπάρχουν καθιερωμένες διαδικασίες που σπανίως φέρνουν στο φως περιπτώσεις μη συμμόρφωσης. Ωστόσο, οι έλεγχοι που αφορούν άλλους επιμολυντές χαρακτηρίζονται από ασυνέπεια και η προσέγγιση βάσει κινδύνου δεν τεκμηριώνεται πάντοτε. Μολονότι η ποσότητα του ελαιολάδου που εισάγεται στην ΕΕ αντιστοιχεί περίπου στο 9 % της ετήσιας παραγωγής της, στα κράτη μέλη που επισκέφθηκε το κλιμάκιο ελέγχου του ΕΕΣ, οι έλεγχοι για την παρουσία φυτοφαρμάκων και άλλων επιμολυντών στο εισαγόμενο ελαιόλαδο ήταν στην καλύτερη περίπτωση σποραδικοί.

Δύσκολη η ιχνηλάτηση στο ελαιόλαδο

Τα 27 κράτη μέλη εξετάζουν την πτυχή της ιχνηλασιμότητας σε διαφορετικό βαθμό στο πλαίσιο των ελέγχων συμμόρφωσης και ασφάλειας των τροφίμων. Για να ενισχύσουν τη διαφάνεια και να αποτρέψουν περιπτώσεις απάτης, κάποιες χώρες, όπως η Ισπανία και η Ιταλία, χρησιμοποιούν ηλεκτρονικά μητρώα για την παρακολούθηση της διαδρομής του ελαιοκάρπου και του ελαιολάδου κατά μήκος της αλυσίδας εφοδιασμού.

Όμως, το ΕΕΣ διαπίστωσε ότι η ιχνηλάτηση σε διασυνοριακό επίπεδο είναι δύσκολη, ιδίως όταν πρόκειται για ελαιόλαδο που δεν προέρχεται από μία μόνο χώρα της ΕΕ ή για ενωσιακό αναμεμειγμένο με άλλο από τρίτες χώρες. Επιπλέον, δεν υπάρχουν ολοκληρωμένοι κανόνες ή κατευθυντήριες γραμμές σχετικά με τον τρόπο και τον χρόνο ελέγχου της ιχνηλασιμότητας. Τέλος, ορισμένες νομικές απαιτήσεις, λόγου χάριν όσον αφορά την ανάμειξη ελαίων διαφορετικών ετών συγκομιδής ή διαφορετικών κατηγοριών, δεν είναι σαφείς, με συνέπεια οι πρακτικές να διαφέρουν από χώρα σε χώρα, κάτι που ενδέχεται να έχει αντίκτυπο στην ποιότητα των προϊόντων.