Μισθός: Συμψηφισμός από τον εργοδότη εργαζόμενου με απαίτηση που έχει εναντίον του

Ο μισθός αποτελεί το κύριο μέσο βιοπορισμού του εργαζομένου. Για τον λόγο αυτό, ο νομοθέτης – και συμπληρωματικά τα ελληνικά δικαστήρια – έχουν θέσει αυστηρές προϋποθέσεις αναφορικά με τη δυνατότητα παρακράτησής του – ή μέρους αυτού – εκ μέρους του εργοδότη, για απαιτήσεις του κατά του εργαζομένου.

Κυρίως χωρεί συμψηφισμός μισθών εργαζομένου με απαιτήσεις του εργοδότη κατά του εργαζομένου λόγω αδικοπραξίας.

Θεσμικό Πλαίσιο

Άρθρο  440  του Αστικού Κώδικα (Α.Κ.,): “Ο συμψηφισμός επιφέρει απόσβεση των μεταξύ δύο προσώπων αμοιβαίων απαιτήσεων, όσο καλύπτονται, αν είναι ομοειδείς κατά το αντικείμενο και ληξιπρόθεσμες”.

Άρθρο  664  του Αστικού Κώδικα (Α.Κ.,): “Ο εργοδότης δεν μπορεί να συμψηφίσει οφειλόμενο μισθό σε απαίτησή του κατά του εργαζομένου, εφόσον ο μισθός αυτός είναι απολύτως αναγκαίος για τη διατροφή του εργαζομένου και της οικογένειάς του.

Η απαγόρευση αυτή δεν ισχύει για το συμψηφισμό με απαίτηση ,που έχει ο εργοδότης, λόγω ζημίας που του προξένησε ο εργαζόμενος με δόλο, κατά την εκτέλεση της σύμβασης εργασίας”.

Οι ως άνω διατάξεις που αφορούν στην απαγόρευση του συμψηφισμού είναι δημοσίας τάξεως και ως εκ τούτου, αντίθετες συμφωνίες μεταξύ εργοδότη και εργαζομένου είναι άκυρες.

Άρθρο  914  του Αστικού Κώδικα (Α.Κ.,): “Όποιος ζημιώσει άλλον παράνομα και υπαίτια έχει υποχρέωση να τον αποζημιώσει. “.

Νομολογία

Ενδεικτική η απόφαση του Άρειου Πάγου 284/2022 σχετικά με τον συμψηφισμό μισθού εργαζομένου με απαιτήσεις εργοδότη, σύμφωνα με την οποία:

Από τις διατάξεις των άρθρων 440 και 664 του Αστικού Κώδικα, συνάγεται ότι είναι δυνατή η απόσβεση ομοειδών, ληξιπρόθεσμων απαιτήσεων δύο προσώπων, στην έκταση που καλύπτονται η μία με την άλλη, εφόσον το ένα πρόσωπο δηλώσει στο έτερο τη βούλησή του για το σκοπό αυτό.

Ο κανόνας κάμπτεται, κατ’ εξαίρεση, όταν πρόκειται για απαιτήσεις μισθολογικών παροχών.

Έτσι, δεν υπόκεινται σε συμψηφισμό προς απαίτηση του εργοδότη, μεταξύ άλλων, οι αποδοχές και τα επιδόματα άδειας, καθώς και τα επιδόματα εορτών, συμπεριλαμβανόμενα στην έννοια των, τεκμαιρόμενων ως αναγκαίων για τη διατροφή του εργαζομένου και της οικογένειάς του, μισθολογικών παροχών, εκτός αν συντρέχει η εκτεθείσα εξαιρετική περίπτωση της προέλευσης της απαίτησης του εργοδότη από ζημία προκληθείσα εκ δόλου του εργαζομένου κατά την εκτέλεση της εργασίας του (ΑΠ 862/2019, ΑΠ 1269/2005).

Επομένως, αφού τεκμαίρεται ότι ο μισθός είναι αναγκαίος για τη διατροφή του εργαζόμενου και της οικογένειάς του, δεν είναι αναγκαίο ο εργαζόμενος να προβάλει το γεγονός αυτό με αντένσταση στην ένσταση συμψηφισμού του εργοδότη, η οποία στρέφεται κατά της απαίτησης του για καταβολή του μισθού του και των αποδοχών του, που θεωρούνται ως μισθός, αντίθετα δε, ο προβάλλων την ένσταση συμψηφισμού εργοδότης, πρέπει να επικαλεστεί με την ένστασή του ότι η απαίτησή του προέρχεται από ζημία, που του προξένησε ο εργαζόμενος με δόλο, κατά την εκτέλεση της σύμβασης εργασίας.

Δυνατότητα συμψηφισμού

Η νομολογία δέχεται ότι:

• ο συμψηφισμός από απαιτήσεις κατά του εργαζομένου μπορεί να αφορά σε απαιτήσεις του εργοδότη από το επίδομα δώρου Πάσχα ή Χριστουγέννων, από την αποζημίωση αδείας ή από το επίδομα αδείας που όφειλε να καταβάλλει προς τον εργαζόμενό του (ΕφΑθ 4714/1996).
• οι απαιτήσεις που έχει ο εργοδότης κατά εργαζομένου δεν συμψηφίζονται με τους μισθούς που του οφείλει όταν ο εργαζόμενος επικαλείται την ένσταση αυτή σε αντιδικία του με τον εργοδότη του (ΕφΑθ 4714/1996).

Στο ερώτημα περί του επιτρεπτού ή μη του συμψηφισμού του μισθού με απαιτήσεις του εργοδότη κατά του μισθωτού απαντάει κατ’ αρχήν η προαναφερθείσα διάταξη του άρθρου 664 εδ. α ΑΚ.

Το μέρος του μισθού που θεωρείται ως αναγκαίο κρίνεται από το δικαστήριο, με συνυπολογισμό περισσότερων παραγόντων και δεν ταυτίζεται μόνο με το κατώτατο όριο αυτού· κρίσιμα κριτήρια είναι, για παράδειγμα, εάν ο εργαζόμενος λαμβάνει και άλλα εισοδήματα, εάν έχει οικογένεια και από πόσα μέλη αποτελείται αυτή κ.λ.π.

Ο εργοδότης έχει, στην περίπτωση αυτή, το βάρος να αποδείξει ότι το ποσό που προτείνεται για συμψηφισμό δεν είναι απαραίτητο για τη διαβίωση του εργαζομένου.

Επισημαίνεται ότι στην έννοια του μισθού περιλαμβάνεται οποιαδήποτε παροχή καταβάλλεται από τον εργοδότη στον εργαζόμενο κατά τρόπο σταθερό, ως αντάλλαγμα για την εργασία του, ανεξαρτήτως εάν η παροχή αυτή προβλέπεται από τον νόμο ή τη σύμβαση εργασίας (ατομική ή συλλογική).

Ενδεικτικά, ως μισθός θεωρούνται τα διάφορα επιδόματα (π.χ. επίδομα Χριστουγέννων, Πάσχα, αδείας, επίδομα προϋπηρεσίας/τριετιών, επίδομα επικίνδυνης/ανθυγιεινής εργασίας), οι αμοιβές για υπερεργασία και υπερωρία (νόμιμη ή παράνομη), ακόμα και τα φιλοδωρήματα, όταν αυτά λαμβάνονται κατά τρόπο τακτικό και με τη συγκατάθεση (ρητή ή σιωπηρή) του εργοδότη.

Γενικά, οποιαδήποτε παροχή καταβάλλεται νόμιμα και τακτικά στον εργαζόμενο θεωρείται μισθός και δεν συμψηφίζεται.

Εξαίρεση από την απαγόρευση του συμψηφισμού εισάγει το εδάφιο β΄ του ίδιου άρθρου του Αστικού Κώδικα, κατά το οποίο επιτρέπεται ο συμψηφισμός απαιτήσεων που έχει ο εργοδότης έναντι του εργαζομένου λόγω ζημίας που ο τελευταίος προξένησε με δόλο κατά την εκτέλεση της εργασίας.

Όταν οι απαιτήσεις του εργοδότη στηρίζονται σε αδικοπραξία κατ’ άρθρο 914 Α.Κ. εκ μέρους του εργαζομένου, τότε υπόκεινται σε συμψηφισμό οι απαιτήσεις που έχει ο εργαζόμενος από οφειλόμενους μισθούς με τις ανταπαιτήσεις του εργοδότη από την τελεσθείσα αδικοπραξία, όπως ορίζει και το προαναφερθέν άρθρο 664 παρ. 2 του Α.Κ..

Εν προκειμένω, ακόμη και αν ο εργαζόμενος προβάλλει την ένσταση της διακινδύνευσης της διατροφής του ιδίου και της οικογένειάς του, η ένσταση αυτή θα απορριφθεί εάν ο εργοδότης αποδείξει ότι η ανταπαίτησή του οφείλεται σε αδικοπραξία εκ μέρους του εργαζομένου, π.χ. κλοπή αντικειμένων από το χώρο εργασίας, αθέμιτος ανταγωνισμός κ.λπ. (ΑΠ 1303/1976 ΕΕργΔ 36/209 και ΑΠ 196/1990 ΕΕργΔ 50/230).

Προκειμένου να στοιχειοθετηθεί δόλος από τη μεριά του εργαζομένου, χρειάζεται ο ίδιος να στόχευε στην επέλευση της ζημίας αυτής στον εργοδότη, ή τουλάχιστον να την αποδέχτηκε.

Συνεπώς, ο συμψηφισμός του μισθού με απαιτήσεις του εργοδότη επιτρέπεται μόνο κατ’ εξαίρεση και υπό αυστηρές προϋποθέσεις.

Οι πιο πάνω ρυθμίσεις

• έχουν σκοπό την ιδιαίτερη προστασία του μισθού, ως μέσου διαβίωσης του εργαζομένου·
• η δε προστασία αυτή αποτελεί βασική αρχή του εργατικού δικαίου, χωρίς να αφήνει περιθώρια παρέκκλισης των μερών με διαφορετικές συμφωνίες.