MERCOSUR: θρίαμβος ή καταστροφή;

Η συμφωνία ΕΕ–MERCOSUR έχει προκαλέσει έντονες αντιδράσεις σε ολόκληρη την Ευρώπη και εύλογα. Αγρότες διαμαρτύρονται, κυβερνήσεις διχάζονται και ο δημόσιος διάλογος συχνά εγκλωβίζεται σε ένα απλουστευτικό δίλημμα: θρίαμβος ή καταστροφή. Η πραγματικότητα, όμως, είναι πιο σύνθετη – και πολύ πιο απαιτητική.

Οι εμπορικές συμφωνίες της Ευρωπαϊκής Ένωσης δεν είναι απλώς εργαλεία αύξησης εξαγωγών. Δεν σχεδιάζονται με λογική άμεσου κέρδους, αλλά ως στρατηγικά πλαίσια που συνδυάζουν γεωπολιτική, κανόνες, πρότυπα, θεσμικές ισορροπίες και μακροχρόνια επιρροή. Η MERCOSUR, προϊόν διαπραγμάτευσης άνω των δύο δεκαετιών, εντάσσεται ακριβώς σε αυτή τη λογική. Το κρίσιμο ερώτημα δεν είναι αν «μας αρέσει» η συμφωνία, αλλά αν είμαστε έτοιμοι να τη διαχειριστούμε.

Για την Ελλάδα –και γενικότερα για την ΕΕ– η εικόνα είναι διττή. Στο συνολικό εμπόριο, η MERCOSUR ανοίγει μια δύσκολη αλλά μεγάλη αγορά, η οποία μέχρι σήμερα παραμένει έντονα προστατευμένη από υψηλούς δασμούς. Η σταδιακή άρση αυτών των εμποδίων δημιουργεί πραγματικές ευκαιρίες για ευρωπαϊκά βιομηχανικά προϊόντα, φαρμακευτικά, μηχανήματα, αλλά και για τρόφιμα υψηλής ποιότητας και μεταποίησης. Από αυτή την άποψη, η συμφωνία μπορεί να λειτουργήσει ως μοχλός εξωστρέφειας και ενίσχυσης της διεθνούς παρουσίας της ευρωπαϊκής –και ελληνικής– οικονομίας.

Στον αγροδιατροφικό τομέα, ωστόσο, τα δεδομένα είναι πιο σύνθετα. Η Ευρώπη, και ειδικά η Ελλάδα, διατηρεί διαχρονικά αρνητικό ισοζύγιο με τις χώρες της MERCOSUR. Ορισμένοι κλάδοι χαμηλού κόστους, όπως το κρέας ή το ρύζι, εκτίθενται σε αυξημένο ανταγωνισμό εντός της ενιαίας αγοράς. Εδώ εντοπίζεται και η πηγή των έντονων αντιδράσεων που καταγράφονται σε πολλές χώρες-μέλη.

Το πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι η επιτραπέζια ελιά. Ενώ οι εισαγωγές από τη MERCOSUR προς την Ευρωπαϊκή Ένωση προβλέπεται να γίνονται σταδιακά φθηνότερες, οι ευρωπαϊκές επιτραπέζιες ελιές παραμένουν αντιμέτωπες με μόνιμους δασμούς στις αγορές της MERCOSUR. Πρόκειται για μια δομική ασυμμετρία, η οποία εξηγεί γιατί χώρες με ισχυρή παραγωγή, όπως η Ελλάδα, η Ισπανία και η Ιταλία, εκφράζουν εύλογες και τεκμηριωμένες επιφυλάξεις.

Παράλληλα, η συμφωνία προβλέπει προστασία για 21 ελληνικά προϊόντα ΠΟΠ και ΠΓΕ – από τη φέτα και τα ελαιόλαδα μέχρι κρασιά και αποστάγματα. Οι ονομασίες αυτές είναι σωστές και πλήρεις, όμως είναι κρίσιμο να γίνει σαφές τι ακριβώς σημαίνει –και τι δεν σημαίνει– η προστασία τους. Η προστασία αφορά πρωτίστως τη χρήση της ονομασίας στην επισήμανση, στο marketing και στην αποτροπή απομιμήσεων. Δεν συνεπάγεται αυτόματη εξαγωγική επιτυχία, ούτε αυτόματη άρση δασμών, ούτε –πολύ περισσότερο– αυτόματη και αποτελεσματική επιβολή χωρίς ενεργή ελληνική και ευρωπαϊκή παρέμβαση. Με άλλα λόγια, η νομική κατοχύρωση αποτελεί αναγκαία αλλά όχι επαρκή συνθήκη: χωρίς συστηματική επιτήρηση της αγοράς, μηχανισμούς ελέγχου και συνειδητή στρατηγική τοποθέτησης, η υπεραξία των ΠΟΠ και ΠΓΕ κινδυνεύει να παραμείνει θεωρητική.

Υπό αυτό το πρίσμα, ιδιαίτερη σημασία αποκτούν και οι πρόσφατες εξελίξεις σε ευρωπαϊκό επίπεδο. Η απόφαση του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου, στις 21 Ιανουαρίου, να αναστείλει τη διαδικασία προώθησης της συμφωνίας ΕΕ–MERCOSUR και να την παραπέμψει στο Δικαστήριο της Ευρωπαϊκής Ένωσης για νομική αξιολόγηση, με οριακή πλειοψηφία, δεν αποτελεί απλώς μια θεσμική λεπτομέρεια. Αντανακλά τη συνειδητοποίηση ότι πρόκειται για μια συμφωνία με σημαντικές και άνισες επιπτώσεις, που απαιτεί σαφή νομική βάση και πολιτική λογοδοσία πριν από οποιαδήποτε περαιτέρω δέσμευση.

Η εξέλιξη αυτή δεν αναιρεί τον στρατηγικό χαρακτήρα της MERCOSUR ούτε ακυρώνει τις ευκαιρίες που μπορεί να δημιουργήσει. Υπενθυμίζει, όμως, ότι το άνοιγμα των αγορών προϋποθέτει κανόνες, ισορροπίες και θεσμικές εγγυήσεις. Το τελικό αποτύπωμα της συμφωνίας δεν θα κριθεί ούτε στη στιγμή της υπογραφής ούτε στην ταχύτητα της κύρωσης, αλλά στην ποιότητα της νομικής της βάσης και, κυρίως, στον τρόπο εφαρμογής της.

Η MERCOSUR δεν θα κρίνει αν η ελληνική παραγωγή και η ελληνική εξωστρέφεια έχουν μέλλον. Θα αποκαλύψει αν η Ευρώπη –και η Ελλάδα ειδικότερα– διαθέτουν τη θεσμική ωριμότητα, το σχέδιο και την πολιτική βούληση να μετατρέπουν τις εμπορικές συμφωνίες σε εργαλείο ανάπτυξης και όχι σε επιταχυντή ανισορροπιών. Και αυτό, στη σημερινή συγκυρία, είναι το πραγματικό διακύβευμα.

Ο Αλκιβιάδης Καλαμπόκης είναι Πρόεδρος Πανελληνίου Συνδέσμου Εξαγωγέων