Τουριστικές επενδύσεις: Το αντάρτικο των δήμων στις Κυκλάδες και η αντίδραση των ξενοδόχων 

«Κόκκινη κάρτα» στις λεγόμενες στρατηγικές επενδύσεις στον τουρισμό, βγάζουν όλο και πιο συχνά οι τοπικές αρχές στα νησιά του Αιγαίου, και κυρίως των Κυκλάδων, θεωρώντας ότι αυτές οδηγούν σε άναρχη οικοδόμηση, αλλοίωση του φυσικού τοπίου και εξάντληση των ήδη περιορισμένων πόρων των νησιών. Από την άλλη πλευρά, ο πρόεδρος της Πανελλήνιας Ομοσπονδίας Ξενοδόχων, Γιάννης Χατζής, μιλώντας στον ot.gr, κάνει λόγο για τον κίνδυνο διαμόρφωσης ενός «αρνητισμού» και μιας «λαϊκίστικης» στάσης απέναντι στις επενδύσεις, η οποία τροφοδοτείται από την αδυναμία του κράτους να διαμορφώσει έναν σαφή χωροταξικό και πολεοδομικό σχεδιασμό.
Τα ακραία παραδείγματα αμφισβητούμενων ως προς τη νομιμότητά τους επενδύσεων σε ορισμένα νησιά, όπως αυτή στο Σαρακήνικο της Μήλου, αλλά και η περίπτωση που πρόσφατα απασχόλησε τη δημοσιότητα του ξενοδοχείου Domes White Coast Milos, αποτελούν την κορυφή του παγόβουνου.

Σημείο καμπής της όλης συζήτησης αποτελεί η πρόσφατη απόφαση της Περιφερειακής Ένωσης Δήμων Νοτίου Αιγαίου (Π.Ε.Δ.), που ανάβει κόκκινο φως στις στρατηγικές τουριστικές επενδύσεις.

Μεγάλοι οικισμοί σε εκτός σχεδίου περιοχές ξεφυτρώνουν σαν μανιτάρια, κυρίως στα μικρά και μεσαία νησιά, μέσω των γνωστών «εργαλείων τουριστικής ανάπτυξης»: τα Σύνθετα Τουριστικά Καταλύματα, που χτίζονται χωρίς υποχρέωση πολεοδόμησης, τους Οργανωμένους Υποδοχείς Τουριστικών Δραστηριοτήτων, που προωθούνται μέσω Ειδικών Πολεοδομικών Σχεδίων, και τις Στρατηγικές Επενδύσεις, που υλοποιούνται μέσω των ΕΣΧΑΣΕ, ανέφερε στην εισήγησή του ο δήμαρχος Θήρας, Νίκος Ζώρζος, προς την Περιφερειακή Ένωση Δήμων Νοτίου Αιγαίου, όπου ελήφθη και η απόφαση εναντίον των στρατηγικών επενδύσεων.

Από την πλευρά τους, όμως, ξενοδόχοι και επενδυτές επιδιώκουν να επαναφέρουν τη συζήτηση στα πραγματικά στοιχεία. Ο πρόεδρος της Πανελλήνιας Ομοσπονδίας Ξενοδόχων, Γιάννης Χατζής, υπογραμμίζει στον ot.gr ότι ο τουρισμός αποτελεί τον βασικό μηχανισμό οικονομικής ενίσχυσης της περιφέρειας και κρίσιμο παράγοντα δημογραφικής σταθερότητας. Χωρίς επενδύσεις, θέσεις εργασίας και ασφάλεια δικαίου, τα νησιά κινδυνεύουν να ερημώσουν, να χάσουν σχολεία, υπηρεσίες και κοινωνική συνοχή. Σύμφωνα με την άποψή του, το ζητούμενο δεν είναι η αποθάρρυνση των επενδύσεων, αλλά η αναβάθμισή τους σε δραστηριότητες υψηλής προστιθέμενης αξίας που θα συνδέονται με την τοπική παραγωγή και θα βελτιώνουν την ποιότητα ζωής.

Τα αιτήματα των δήμων

Οι δήμοι δεν περιορίζονται σε καταγγελίες, αλλά διατυπώνουν συγκεκριμένα αιτήματα, όπως αναστολή αδειοδοτήσεων χωρίς κοινωνική συναίνεση, θεσμική συμμετοχή της τοπικής αυτοδιοίκησης στις εγκρίσεις, έλεγχο φέρουσας ικανότητας και, τελικά, κατάργηση του πλαισίου που συνδυάζει τουρισμό και real estate στον νησιωτικό χώρο. Κοινός παρονομαστής είναι η πεποίθηση ότι οι αντοχές της γης και των κοινωνιών είναι πεπερασμένες.

Ιδιαίτερη βαρύτητα δίνεται στο ζήτημα των υποδομών και κυρίως του νερού. Η λειψυδρία έχει αναδειχθεί σε κρίσιμο πρόβλημα για πολλά νησιά, όπου ήδη δυσκολεύονται να καλύψουν τις ανάγκες κατοίκων και επισκεπτών. Κάθε νέα μεγάλη τουριστική μονάδα θεωρείται απειλή για την υδροδότηση και τα οικοσυστήματα. Αυτός είναι και ο βασικός λόγος για τις αλλεπάλληλες αρνητικές γνωμοδοτήσεις σε Ρόδο, Κέα, Μήλο, Ίο και Πάρο, όπου οι δήμοι επικαλούνται ανεπαρκείς Μελέτες Περιβαλλοντικών Επιπτώσεων και υπεράντληση υδάτινων πόρων.

Το παράδοξο φαινόμενο

Σύμφωνα με τον κ. Χατζή, οι μεγάλες ξενοδοχειακές επενδύσεις συναντούν εμπόδια, την ίδια στιγμή δίνονται μαζικά άδειες για κατοικίες που στη συνέχεια μετατρέπονται σε καταλύματα βραχυχρόνιας μίσθωσης. Η διάσπαρτη αυτή οικοδομική δραστηριότητα πιέζει εξίσου τις υποδομές και αλλοιώνει το τοπίο, χωρίς να εντάσσεται σε κάποιον συνολικό σχεδιασμό. Το φαινόμενο αυτό αποκαλύπτει την απουσία ολοκληρωμένης στρατηγικής χωρικής ανάπτυξης.

Ο ίδιος εκφράζει την ικανοποίησή του για το ενδιαφέρον που επιδεικνύουν οι δήμαρχοι στις Κυκλάδες «για το φυσικό κάλλος, τον χαρακτήρα και την ταυτότητα των νησιών μας», διαπιστώνει ότι δεν βλέπει «την ίδια αποφασιστικότητα εκεί όπου πραγματικά τρέχει η άναρχη αλλοίωση, όπως π.χ. στις διάσπαρτες βίλες βραχυχρόνιας μίσθωσης, που τα τελευταία πέντε χρόνια ταλαιπωρούν τα νησιά και εξελίχθηκαν σε πολλές περιοχές χωρίς ουσιαστικούς όρους, χωρίς ελέγχους και χωρίς ανταποδοτικότητα για τις τοπικές κοινωνίες». Εκεί, τονίζει ο πρόεδρος της ΠΟΞ, «δεν είδαμε αντίστοιχες καθαρές αποφάσεις ούτε σκληρή διεκδίκηση κανόνων και εφαρμογής τους».

«Να επαναφέρουμε τη συζήτηση σε σωστή βάση»

Σύμφωνα με τον κ. Χατζή, η συζήτηση που άνοιξε με τη θέση της Π.Ε.Δ. Κυκλάδων για τις στρατηγικές επενδύσεις πρέπει να γίνει σε σωστή βάση, καθώς η Ελλάδα χρειάζεται ισχυρή περιφέρεια. «Και ισχυρή περιφέρεια σημαίνει αφενός βελτίωση της ποιότητας ζωής και αφετέρου αύξηση των επενδύσεων υψηλής προστιθέμενης αξίας. Ιδίως στα νησιά, και ακόμη περισσότερο σε περιοχές κοντά σε σύνορα, η δημογραφική ενίσχυση δεν είναι θεωρία — είναι εθνική και οικονομική προτεραιότητα», σημειώνει.

«Χωρίς δουλειές, χωρίς ασφάλεια δικαίου, εισόδημα, ποιότητα ζωής και προοπτική, δεν δημιουργούνται οι συνθήκες για μόνιμη εγκατάσταση. Χωρίς πληθυσμό και ενεργές τοπικές κοινωνίες, δεν διατηρούνται υπηρεσίες, σχολεία, υγεία, αγορά και κοινωνική συνοχή — και οι περιοχές μας ερημώνουν», υπογραμμίζει ο πρόεδρος της ΠΟΞ.

Σε αυτό το πλαίσιο, για τον κ. Χατζή ο τουρισμός δεν είναι «μια ακόμη δραστηριότητα». Αντιθέτως, είναι ο πιο άμεσος μηχανισμός ενίσχυσης του εμπορικού ισοζυγίου, καθώς βασίζεται στην εξαγωγή υπηρεσιών: φέρνει συνάλλαγμα, δημιουργεί απασχόληση, στηρίζει μικρές επιχειρήσεις και μεταφέρει ζήτηση στην περιφέρεια. Άρα, το ζητούμενο, όπως τονίζει, «δεν είναι να αποθαρρύνουμε την επένδυση, αλλά να την αναβαθμίσουμε με περισσότερη αξία, καλύτερες αμοιβές, μεγαλύτερη δαπάνη ανά επισκέπτη και ισχυρότερη διασύνδεση με την τοπική παραγωγή, ενώ ταυτόχρονα να δημιουργούμε ένα περιβάλλον στο οποίο οι επιχειρηματίες αισθάνονται ασφάλεια».

Ο ρόλος του κράτους και η απουσία χωροταξικού σχεδιασμού

Καθοριστικός είναι ο ρόλος του κράτους, το οποίο εξακολουθεί να αδυνατεί «να παραδώσει έγκαιρα έναν σαφή χωροταξικό και πολεοδομικό σχεδιασμό» και «έχει δημιουργήσει ένα επικίνδυνο κενό», σύμφωνα με τον κ. Χατζή. Στο κενό αυτό, ο εύκολος «αρνητισμός» —όπως λέει— «γίνεται άλλοθι και, αντί για σκληρή δουλειά στις βασικές αναπτυξιακές υποδομές της καθημερινότητας (νερό, απορρίμματα, ενέργεια, λιμάνια, κυκλοφορία, στέγαση εργαζομένων), η συζήτηση μεταφέρεται σε γενικότητες και λαϊκισμό».

Γι’ αυτόν τον λόγο θεωρεί απολύτως αναγκαία την άμεση ολοκλήρωση ενός σύγχρονου, σαφούς και δεσμευτικού χωροταξικού σχεδιασμού για τα νησιά, που θα ορίζει ξεκάθαρα πού, τι και με ποιους όρους μπορεί να γίνεται, ώστε να προστατεύεται η ταυτότητα του τόπου χωρίς να πνίγεται η αδειοδοτημένη, παραγωγική και υψηλής προστιθέμενης αξίας επένδυση.

Ο ίδιος κάνει λόγο και για την έλλειψη αναγκαίων έργων υποδομής, που υποβαθμίζει ή καταστρέφει το φυσικό περιβάλλον, όπως, για παράδειγμα, οι ανεξέλεγκτες χωματερές που εξακολουθούν να λειτουργούν ακόμη και εν έτει 2026.