Από την τραγωδία στη… φάρσα!

«Μηδέν Άγαν» έλεγε το δελφικό παράγγελμα  της σοφίας και προειδοποίησης  για χαλεπούς καιρούς, το οποίο  ήταν χαραγμένο  στον ναό του Απόλλωνα στους Δελφούς και σημαίνει «τίποτα σε υπερβολή». Αλλά, δυστυχώς, στη χώρα της φαιδράς υπερβολής το «άγαν» έχει γίνει έξις, παρά τους χαλεπούς καιρούς που προκάλεσε στην ελληνική οικονομία και την ελληνική κοινωνία.

Δεν είχε στεγνώσει ακόμη η μελάνη (όπως λέγαμε πριν από μερικές δεκαετίες οι παλαιοί δημοσιογράφοι) του άρθρου μου υπό τον τίτλο (15 καμένα χρόνια…») στον «Οικονομικό  Ταχυδρόμο (2 Φεβρουαρίου 2026) και το «άγαν» αυτό επαναλήφθηκε τόσο από τον ζηλώσαντα εκείνο του πρωθυπουργού του στη ΔΕΘ τον περασμένο Σεπτέμβριο υπουργό Εθνικής Οικονομίας και Οικονομικών Κυριάκο Πιερρακάκη όσο και από τον διοικητή της Τράπεζας της Ελλάδος Γιάννη Στουρνάρα, μολονότι σε όλες τις εκθέσεις του από το 2014 έως σήμερα,  σε δηλώσεις, σε ομιλίες και σε  συνεντεύξεις, μετά τα χαρωπά, επαναλαμβάνει  τις ίδιες προειδοποιήσεις για τις προκλήσεις και τους κινδύνους που κυκλώνουν την ελληνική οικονομία και απαριθμεί τις ίδιες  κι απαράλλακτες  προτάσεις πολιτικής που κάνει συνεχώς  και επί ματαίω ο ίδιος επί πάνω από δέκα χρόνια ως κεντροτραπεζίτης  κι έχουν κάνει επί δεκαετίες (και ιδιαίτερα στη  δεκαετία του 2000) όλοι οι προκάτοχοί του.

Κατά την εκδήλωση , η οποία έγινε στην Τράπεζα της Ελλάδος για την παρουσίαση των ετήσιων αποτελεσμάτων Ευρωπαϊκής Τράπεζας Επενδύσεων (ΕΤΕπ), ο κ. Πιερρακάκης είπε, παραστατικώ τω τρόπω, μεταξύ των γνωστών άλλων, όπως «μεταρρυθμίσεις», «αλλαγή παραγωγικού μοντέλου», «ποιότητα επενδύσεων», και το εξής «άγαν»: «Αυτή τη στιγμή ο κόσμος είναι λίγο ανάποδα σε σχέση με δέκα χρόνια πριν. Εάν δει κανείς τα δημοσιονομικά στοιχεία χωρών όπως η δική μας ή τα συγκρίνουμε με άλλες χώρες νιώθεις εάν κάποιος κοιμόταν το 2015 και ξυπνούσε το 2025 ή το 2026 ότι ο κόσμος έχει γυρίσει τούμπα».

Οι Έλληνες είναι … «άυπνοι» από μόνιμους … «εφιάλτες»!

Αλλά, επειδή κατά την υπερπεντηκονταετή δημοσιογραφική και συγγραφική μου πορεία πολλών πολύτροπων πρωθυπουργών και υπουργών Εθνικής Οικονομία και Οικονομικών έγνων τοιούτον νόον διαβεβαιώνω τον κ. Πιερρακάκη ότι κανένα δεν  κοίμισαν τέτοια καλλικέλαδα πολιτικά νανουρίσματα, καθώς, όπως  διαπιστώνεται από το απέραντο αρχείο μου (αρθρογραφία και βιβλία μου), όλα κατέληγαν σε τραγωδία και, στη συνέχεια, σε φάρσα, προς πλήρη επιβεβαίωση τη γνωστής φράσης του Μαρξ ότι «η ιστορία την πρώτη φορά επαναλαμβάνεται ως τραγωδία και τη δεύτερη φορά επαναλαμβάνεται ως φάρσα».

Υπενθυμίζω ότι αυτό το καλαίσθητο  «άγαν» αντήχησε και στην αίθουσα  της ΔΕΘ στις 9 Σεπτεμβρίου  2025, όπου ο πρωθυπουργός Κυριάκος Μητσοτάκης  είπε σχεδόν τα ίδια: «Θυμηθείτε πού ήμασταν πριν από ακριβώς μια δεκαετία, να μην το ξεχνάμε αυτό. Και αναλογιστείτε πως η ομαλότητα, η ασφάλεια, η αποτρεπτική άμυνα, το διεθνές κύρος της χώρας μας, αυτά που διαθέτει σήμερα η πατρίδα μας, αποτελούν σκοπό για πολλές άλλες κοινωνίες, πολύ περισσότερο όταν τα συνοδεύει μια δυναμική οικονομική τροχιά. Κρατήστε ένα στοιχείο που τα λέει όλα: την 1η Σεπτεμβρίου του 2015, η πανίσχυρη Γαλλία δανειζόταν με επιτόκιο μόλις 1,16%, η αδύναμη Ελλάδα με 9,18%. Χθες το δεκαετές γαλλικό ομόλογο έκλεισε στο 3,44, το ελληνικό στο 3,33… Γιατί ήδη η Γαλλία, όπως αρκετές άλλες χώρες, έχουν τεθεί σε καθεστώς υπερβολικού ελλείμματος. Καλούνται, δηλαδή, να πάρουν μέτρα λιτότητας, αυξάνοντας φόρους και μειώνοντας δαπάνες. Εμείς, ευτυχώς, είμαστε στην αντίπερα όχθη. Έχουμε κατακτήσει τη δυνατότητα να μειώσουμε φόρους και να αυξήσουμε τις κοινωνικές δαπάνες. Και αυτή θεωρώ πως αποτελεί τη μεγαλύτερη επιτυχία μιας συνετής οικονομικής πολιτικής, που ακολουθούμε με συνέπεια».

Γνωρίζω τον  λόγο που  τόσο ο κ. Μητσοτάκης όσο και ο κ. Πιερρακάκης επιλέγουν χαλεπά έτη (άλλοτε το εφιαλτικό 2010 κι άλλοτε το μνημονιακό και εξίσου χαλεπό 2015) ως  σύγκριση  για να παρουσιάσουν το «σύγχρονο ελληνικό θαύμα» της  «συνεπούς οικονομικής πολιτικής», της «συνετής δημοσιονομικής διαχείρισης», των «τολμηρότερων μεταρρυθμίσεων της Μεταπολίτευσης» κι άλλων ηχηρών παρομοίων, κι όχι το 2009, όταν η ιστορία της « ισχυρής οικονομίας» της δεκαετίας του 2000 επαναλήφθηκε ως τραγωδία. Πάντως, διαβεβαιώνω τους κ.κ. Μητσοτάκη και Πιερρακάκη ότι ο κόσμος δεν  «κοιμήθηκε» ποτέ, ούτε το 2015, ούτε το 2010, ούτε το 2009 (έτος εμφάνισης  του «άνθους του κακού» ιστορίας της  δεκαετίας του 2000) λόγω των εφιαλτών που ακόμα τον ταλανίζουν. Και για τον λόγο αυτό δεν βλέπουν οι  Έλληνες τον κόσμο ανάποδα, αλλά την «τούμπα» του ανάποδα.   Βλέπουν τα ίδια και χειρότερα (σε πολλούς τομείς) και «ακούνε» και σήμερα (χωρίς να κάνουν καμιά «τούμπα» τις συνεχείς έντονες, όπως και τότε, προειδοποιήσεις για «σαθρή οικονομική ανάπτυξη», για «στρεβλό παραγωγικό μοντέλο», για απουσία πραγματικών διαρθρωτικών μεταρρυθμίσεων, για ολέθριο «παραγωγικό κενό», για «τρύπα στο νερό (επενδυτικό κενό)  παρά «την ισχυρή αύξηση των επενδύσεων» (αυτά επανέλαβε εύστοχα και στην παραπάνω εκδήλωση και σε κάθε εκδήλωση και ο κ. Στουρνάρας!). Δηλαδή, βλέπουν λόγω της ίδιας απερισκεψίας και ανευθυνότητας  των διαχειριστών εκαντοντάδων δις. ευρώ  κατά τη δεκαετία   του 2000, να επαναλαμβάνεται  τα τελευταία  χρόνια η ιστορία της «ισχυρής ανάπτυξης» τη δεύτερη φορά ως  … φάρσα!

Σημειώνεται στην ίδια εκδήλωση συμμετείχε και ο αντιπρόεδρος της ΕΤΕπ Γιάννης Τσακίρης, ο οποίος συντόνισε τη σχετική συζήτηση και παρουσίασε και την πάντα επαινετή  δραστηριότητα στη χώρα με  τα 3,5 δισ. ευρώ που χορηγήθηκαν το 2025 να αποτελούν, παραδόξως, κατά τον κ. Πιερρακάκη, «ιστορικά υψηλό επίπεδο», αφού το ποσό αυτό είναι σταγόνα στον ωκεανό μπροστά στα γνωστά (ως «πακτωλός χρημάτων») προηγούμενα και σε εξέλιξη κοινοτικά πακέτα (ΕΣΠΑ, Ταμείο Ανάκαμψης και Ανθεκτικότητας και … ΟΠΕΚΕΠΕ!) ή τη χρηματοδοτική στήριξη εκατοντάδων δις. ευρώ μέσω των τριών εφιαλτικών μνημονίων ή του ποσού εσόδων από φόρους, κοινοτικά πακέτα και αποκρατικοποιήσεις  750 δις. ευρώ από το 2020 έως σήμερα.

Τα κοινοτικά πακέτα είναι καλά, αλλά πρέπει  να είναι κι αποτελεσματικά

Κι όμως, οι εθνικές δαπάνες για το «Αναπτυξιακό» Πρόγραμμα Επενδύσεων αντιπροσώπευαν  περίπου  το 2ο-30%, οι συγχρηματοδοτούμενες  περίπου το 56% και από το Ταμείο Ανάκαμψης περίπου το 26%. Συνολικά, την περίοδο 2019 -2025 από τα κρατικά έσοδα – δαπάνες 750 δις ευρώ, διετέθησαν για το «Αναπτυξιακό» Πρόγραμμα Επενδύσεων συνολικά περίπου 75 δις. ευρώ ή 10%, από τα οποία από εθνικούς πόρους μόνο περίπου 20% ή … περίπου 15 δισ. ευρώ ή,  επί συνόλου των 750 δις. ευρώ, μόνο …2%!!!

Την ίδια περίπου εικόνα παρουσιάζει το Πρόγραμμα Δημόσιων Επενδύσεων και κατά τη δεκαετία του 2000, όταν σχεδόν το 65%  συγχρηµατοδοτείτο από κοινοτικούς πόρους και  το ποσοστό της κοινοτικής συµµετοχής ανερχόταν στο 60% περίπου (κατά µέσο όρο την περίοδο 2000-2010). Ωστόσο, από τη γενικότερη αξιολόγηση των Κοινοτικών Πλαισίων Στήριξης (ΚΠΣ), σε συνδυασµό µε τα αποτελέσµατα εµπειρικών µελετών σε ελληνικό και κοινοτικό επίπεδο, προκύπτει ότι οι διαρθρωτικοί κοινοτικοί πόροι συνέβαλαν μεν  στον ρυθµό αύξησης του ΑΕΠ και ενίσχυσαν την απασχόληση, μέσω της προώθησης της δηµόσιας και ιδιωτικής επενδυτικής δραστηριότητας, αλλά την ίδια περίοδο εκδηλώνονταν, όπως καλή ώρα και τα τελευταία χρόνια της «ισχυρής ανάπτυξης»,  έντονες πληθωριστικές πιέσεις  και παρενέργειες στο πάντα ελλειμματικό ισοζύγιο τρεχουσών συναλλαγών, εξαιτίας  της ανικανότητας ή ανευθυνότητας στην προώθηση των αντίστοιχων  διαρθρωτικών μεταρρυθμίσεων για τις οποίες (εις μάτην!) μίλησε ξανά ο κ. Στουρνάρας στην παραπάνω εκδήλωση για την Ευρωπαϊκή Τράπεζα Επενδύσεων. Διότι από τις ίδιες εμπειρικές μελέτες προκύπτει ότι η αποτελεσματική (κι όχι με το ζόρι ή αναθεωρήσεις «οροσήμων» ή αναβολή των μεταρρυθμίσεων που συνόδευαν τα εκάστοτε κοινοτικά πακέτα, πράγματι θα οδηγούσε στη βελτίωση της παραγωγικότητας και της ανταγωνιστικότητας της ελληνικής οικονοµίας, συµβάλλοντας έτσι ουσιαστικά στην αντιµετώπιση των µονιµότερων διαρθρωτικών αιτιών του ελλείµµατος του ισοζυγίου  και διευκολύνοντας παράλληλα τη διαδικασία πραγµατικής οικονοµικής σύγκλισης κι όχι «στρίμωγμα» μαζί με τη Βουλγαρία στο τέλος του πίνακα των χωρών της Ευρωπαϊκής Ένωσης με βάση το κατά κεφαλήν εισόδημα σε μονάδες αγοραστικής δύναμης ή στην αρχή του ίδιου πίνακα μαζί με τη Βουλγαρία με βάση το ποσοστό πληθυσμού σε κίνδυνο φτώχειας ή κοινωνικού αποκλεισμού κι άλλα τέτοια «οικεία κακά».

Οι υπεκφυγές και οι ωραιοποιήσεις «έφαγαν» τη χώρα!

Ύστερα από όλα αυτά ματαίως προειδοποιούσε  ή εκλιπαρούσε τον Φεβρουάριο του 2011 ο τότε διοικητής της Τράπεζας της Ελλάδος (από το 2008 έως το 2014) Γιώργος Προβόπουλος  με όσα έλεγε  στην Ενδιάμεση Έκθεση για τη Νομισματική Πολιτική 2010-2011, δηλαδή όταν στη χώρα, την ελληνική οικονομία δεν είχε μείνει τίποτε όρθιο από την πρώτη μνημονιακή λαίλαπα (το 2010 καταρρίφθηκαν  15 αρνητικά ρεκόρ όλων των εποχών). Αυτή τη λαίλαπα έβλεπε ο εκλιπών  διακεκριμένος ακαδημαϊκός Γιώργος Προβόπουλος  και με οδύνη προλόγιζε τότε την παραπάνω έκθεσή του τονίζοντας μεταξύ άλλων τα εξής:

«Μέσα σ’ ένα τέτοιο κλίµα ο Έλληνας πολίτης δεν µπορεί να κατανοήσει τους λόγους που µας οδήγησαν εδώ, αγωνιά για το µέλλον και σε αρκετές περιπτώσεις αδρανεί, ενώ µερικές φορές υιοθετεί πρακτικές άρνησης. Το κλίµα αυτό πρέπει να αλλάξει και να δηµιουργηθεί ένα ρεύµα ενεργητικής κατάφασης, συµµετοχής και στήριξης της προσπάθειας για τη δηµιουργία µιας σύγχρονης Ελλάδας µε θετικές προοπτικές. Για να γίνει αυτό, προϋπόθεση είναι να περιγραφεί το πρόβληµα µε σαφήνεια, χωρίς ωραιοποιήσεις και υπεκφυγές, να προβληθούν τα πραγµατικά δεδοµένα, οι λόγοι που µας οδήγησαν στα πρόθυρα της χρεοκοπίας, η αναγκαιότητα των αλλαγών, ο πολυετής χαρακτήρας της προσπάθειας που έχει ξεκινήσει και, βεβαίως, το προσδοκώµενο αποτέλεσµα – δηλαδή τα οφέλη σε σύγκριση µε το κόστος. Αναγκαίο επίσης είναι:

– Να συνειδητοποιηθεί ευρύτερα ότι είναι αδύνατον να συνεχίσουµε µε τον ίδιο τρόπο που πορευθήκαµε στο παρελθόν. Σήµερα πρέπει, αντίθετα, να διορθωθούν λάθη δεκαετιών µέσα σε λίγα χρόνια. Αυτό επιβάλλει σοβαρό τίµηµα, το οποίο πρέπει να επιµεριστεί δίκαια στην κοινωνία. Για να επιµεριστεί δίκαια το τίµηµα, όπως και η ωφέλεια, πρέπει να επιδιωχθεί η έγκαιρη και αποτελεσµατική εφαρµογή αλλαγών που θα βελτιώσουν τις συνθήκες για το κοινωνικό σύνολο, και όχι η διατήρηση των προνοµίων των ολίγων. Προς το σκοπό αυτό, µεταξύ άλλων χρειάζονται κατάλληλος σχεδιασµός της οικονοµικής πολιτικής και σηµαντική βελτίωση της αποτελεσµατικότητας της κοινωνικής πολιτικής.

– Να αντιµετωπιστούν αποτελεσµατικά τα φαινόµενα άρνησης, ανυπακοής και ανοµίας, που δηµιουργούν ρήγµα στο κράτος δικαίου και, αν γενικευθούν, θα υπονοµεύσουν την κοινωνική συνοχή και την οικονοµική πρόοδο.

-Να αναδειχθεί, µε όσο το δυνατόν πιο σαφή τρόπο, ο τελικός στόχος, που είναι η ανάπτυξη και η κοινωνική ευηµερία µέσα σ’ ένα σύγχρονο ευρωπαϊκό περιβάλλον».

Τις ίδιες προτάσεις … 25 ετών επαναλαμβάνει σήμερα και ο κ. Στουρνάρας!

Αμ δε! Διότι, όπως διαπιστώνετε  κι από λεγόμενα του κ. Πιερρακάκη, πάλι (και επί 25 χρόνια)  «τα προβλήματα  της ελληνικής οικονομίας δεν περιγράφονται  µε σαφήνεια», αλλά με «ωραιοποιήσεις και υπεκφυγές» και δεν «προβάλλονται  τα πραγµατικά δεδοµένα», αλλά τα καθ΄υπερβολήν ωραιοποιημένα.  Για τον λόγο αυτό πηγαίνουν (και θα πάνε) χαμένες οι προειδοποιήσεις για κινδύνους και προκλήσεις και οι προτάσεις πολιτικής και του διαδόχου  του Γιώργου Προβόπουλου σημερινού διοικητή της Τράπεζας της Ελλάδος Γιάννη Στουρνάρα από το 2014 έως σήμερα για την αντιμετώπιση ολοένα και περισσότερων συσσωρευόμενων διαρθρωτικών προβλημάτων στην ελληνική προς πανηγυρική και συνεχή επιβεβαίωση  της προφητικής ρήσης του Μακρυγιάννη «Πατρίδα, πατρίδα, ήσουνε άτυχη από ανθρώπους να σε κυβερνήσουν»!

Όπως προκύπτει από τα άρθρα μου στον «οικονομικό Ταχυδρόμο» ο κ. Στουρνάρας επαναλαμβάνει επί ένδεκα χρόνια αυτά που έλεγε και Γιώργος Προβόπουλος στις εκθέσεις του και όλοι οι προηγούμενοι διοικητές  κατά την κρίσιμη δεκαετία του 2000 για το πρόβλημα των επενδύσεων, της ανάπτυξης, της παραγωγικότητας, της ανταγωνιστικότητας και για τις αναγκαίες  πραγματικές κι όχι «γιαλαντζί»  μεταρρυθμίσεις που επιμόνως προτείνουν από το … 1981 η Ευρωπαϊκή Επιτροπή και διεθνείς οργανισμοί. Τα αποτελέσματα της  τακτικής των «υπεκφυγών και των ωραιοποιήσεων»  παρουσιάσθηκαν ήδη  ανάγλυφα στα άρθρα μου για το «άγαν» του κ. Μητσοτάκη στη ΔΕΘ («Οικονομικός Ταχυδρόμος» 13 Σεπτεμβρίου 2026) και το «άγαν» για τις «επιτυχίες» και το κυβερνητικό «αφήγημα»  για το «οικονομικό θαύμα» τα τελευταία … έξι χρόνια («Οικονομικός Ταχυδρόμος» 2 Φεβρουαρίου 2026).