Ένας κόσμος χωρίς έλεγχο των πυρηνικών όπλων ξεκινά αυτή την εβδομάδα

Η εποχή του ελέγχου των πυρηνικών οπλοστασίων πρόκειται να τελειώσει αυτή την εβδομάδα, καθώς λήγει ο τελευταίος νομικός έλεγχος του αριθμού πυρηνικών όπλων που έχουν αναπτυχθεί από τη Ρωσία και τις ΗΠΑ.

Η συνθήκη New Start, η οποία περιορίζει τον αριθμό των λειτουργικών πυραύλων και κεφαλών στα δύο μεγαλύτερα πυρηνικά οπλοστάσια του κόσμου, λήγει σήμερα Πέμπτη. Με τις προοπτικές για μελλοντικές συνομιλίες να φαίνονται αμυδρές, ενδεχομένως να ανοίγει μια νέα εποχή πυρηνικής αμφισβήτησης μεταξύ μεγάλων δυνάμεων.

«Πιστεύω ειλικρινά ότι βρισκόμαστε τώρα στο κατώφλι μιας νέας κούρσας εξοπλισμών», δήλωσε ο Τζέιμς Άκτον, συν-διευθυντής του προγράμματος πυρηνικής πολιτικής στο Carnegie Endowment for International Peace. «Δεν νομίζω ότι στη ζωή μου θα υπάρξει άλλη συνθήκη που θα περιορίζει τον αριθμό».

Η παύση της συνθήκης τερματίζει περισσότερο από μισό αιώνα προσπαθειών Μόσχας και Ουάσινγκτον, με ποικίλα επίπεδα δυσπιστίας, να περιορίσουν τα αντίστοιχα οπλοστάσιά τους – προσπάθειες που εκτείνονται από τον Ρίτσαρντ Νίξον και τον Λεονίντ Μπρέζνιεφ το 1972 έως τις συνομιλίες του Ρόναλντ Ρίγκαν και του Μιχαήλ Γκορμπατσόφ το 1985 σε μια βίλα δίπλα στη λίμνη στη Γενεύη.

Υπογεγραμμένη το 1991, καθώς κατέρρεε η Σοβιετική Ένωση, η συνθήκη Start I επέβαλε τους πρώτους σημαντικούς περιορισμούς στα στρατηγικά πυρηνικά όπλα των ΗΠΑ και της Ρωσίας και καθιέρωσε ένα καθεστώς επιθεώρησης που θα παρείχε ένα πρότυπο για τον έλεγχο των όπλων μετά τον Ψυχρό Πόλεμο.

Μετά από μια σύντομη παύση, τελικά την διαδέχθηκε η New Start, η οποία υπογράφηκε το 2010 και παρατάθηκε το 2021. Αυτό όρισε τον αριθμό των πυρηνικών κεφαλών που αναπτύχθηκαν από κάθε χώρα στις 1.550 – υπεραρκετές για να καταστρέψουν η μία την άλλη και μεγάλο μέρος του κόσμου.

Ο Ρώσος πρόεδρος Βλαντιμίρ Πούτιν έχει υπονοήσει ότι και οι δύο πλευρές θα μπορούσαν να συνεχίσουν οικειοθελώς να τηρούν τα τρέχοντα όρια όταν λήξει. Ο Ντόναλντ Τραμπ, ο οποίος έχει χαρακτηρίσει την πρόταση του Ρώσου ομολόγου του ως «καλή ιδέα», δεν έχει ακόμη απαντήσει επίσημα, αλλά άφησε να εννοηθεί ότι θα προτιμούσε «μια νέα συμφωνία που είναι πολύ καλύτερη» με τη Ρωσία και την Κίνα.

«Ο Πρόεδρος Τραμπ έχει επανειλημμένα μιλήσει για την αντιμετώπιση της απειλής που θέτουν τα πυρηνικά όπλα στον κόσμο και έχει υποδείξει ότι θα ήθελε να διατηρήσει τα όρια στα πυρηνικά όπλα και να εμπλέξει την Κίνα στις συνομιλίες για τον έλεγχο των όπλων», δήλωσε αξιωματούχος του Λευκού Οίκου.

Οι συζητήσεις για τη συνθήκη, που υπογράφηκε το 2010 κατά τη διάρκεια της άτυχης «επανεκκίνησης» του τότε προέδρου των ΗΠΑ Μπαράκ Ομπάμα με τη Ρωσία, κατέρρευσαν αφού ο Πούτιν διέταξε την πλήρη εισβολή στην Ουκρανία το 2022. Ο Πούτιν στη συνέχεια ανέστειλε τη συμμετοχή της Ρωσίας στη συνθήκη ένα χρόνο αργότερα και υπαινίχθηκε ότι η Μόσχα θα μπορούσε να επαναλάβει τις πυρηνικές δοκιμές.

Πέρυσι, ο Τραμπ διέταξε το Πεντάγωνο να επανεκκινήσει τις πυρηνικές δοκιμές «σε ισότιμη βάση» με τη Ρωσία και την Κίνα. Δεν ήταν σαφές αν αναφερόταν σε εκρηκτικές πυρηνικές δοκιμές ή σε δοκιμές όπλων ικανών να εκτοξεύσουν μια ατομική συσκευή.

«Δεν μπορείς να έχεις μια συνθήκη που είναι καλύτερη από τη γενική κατάσταση της σχέσης σου. Έτσι, το γεγονός ότι δεν υπάρχει συνθήκη είναι μια αντανάκλαση του τι συμβαίνει» ευρύτερα μεταξύ των ΗΠΑ και της Ρωσίας, δήλωσε ο Πάβελ Πόντβιγκ, διευθυντής του Ρωσικού Σχεδίου Πυρηνικών Δυνάμεων.

Ο Τραμπ, ο οποίος είναι γνωστός για το απρόβλεπτο στυλ του, θα μπορούσε να εκδώσει μια ανακοίνωση της τελευταίας στιγμής ότι σκοπεύει να αποδεχτεί την προσφορά του Πούτιν να τηρήσει τα όρια της συνθήκης για έναν ακόμη χρόνο.

Η υπογραφή του New Start

Η Ρόουζ Γκοτμέλερ, η οποία ήταν η επικεφαλής διαπραγματευτής των ΗΠΑ για τη συνθήκη ως υφυπουργός Εξωτερικών για τον έλεγχο των όπλων, δήλωσε ότι ήταν «προφανές» να αποδεχτεί την προσφορά του Πούτιν για εθελοντική παράταση.

Οι ΗΠΑ, είπε, θα μπορούσαν να καταλήξουν σε ασθενέστερη θέση εάν οι δύο χώρες έσπευδαν να προσθέσουν περισσότερες πυρηνικές κεφαλές στους πυραύλους και τα βομβαρδιστικά τους. «Οι Ρώσοι μπορούν να προσθέσουν κεφαλές πιο γρήγορα από εμάς», είπε.

Ο Ντμίτρι Μεντβέντεφ, ο πρώην αναπληρωτής πρόεδρος του Πούτιν, ο οποίος ηγήθηκε των συνομιλιών με την κυβέρνηση Ομπάμα για το New Start, δήλωσε στα τέλη Ιανουαρίου ότι οι εντάσεις για την Ουκρανία και οι θεμελιώδεις διαφωνίες με την Ουάσινγκτον σχετικά με τον έλεγχο των όπλων καθιστούν μια νέα συμφωνία απίθανη.

«Προφανώς δεν έχουν υπάρξει αρκετά θετικά μηνύματα από την αμερικανική πλευρά», είπε. «Καλύτερα να μην υπάρξει καμία [νέα συμφωνία] παρά μια που απλώς καλύπτει την αμοιβαία έλλειψη εμπιστοσύνης και πυροδοτεί έναν ανταγωνισμό εξοπλισμών σε άλλες χώρες».

Παρόλο που έχει τηρήσει τη συνθήκη, η Ρωσία συνέχισε να διατηρεί τη σειριακή παραγωγή νέων πυρηνικών όπλων και κεφαλών, ενώ οι ΗΠΑ προτίμησαν να εκσυγχρονίσουν το παλαιότερο απόθεμά τους.

New Start— βασικές ημερομηνίες

Δεκέμβριος 2009: Λήξη της Συνθήκης για τη Μείωση των Στρατηγικών Όπλων του 1991

Απρίλιος 2010: Υπογραφή της Συνθήκης Νέας Αρχής από τις ΗΠΑ και τη Ρωσία

Φεβρουάριος 2011: Τίθεται σε ισχύ η Συνθήκη

Φεβρουάριος 2018: Οι ΗΠΑ και η Ρωσία ολοκληρώνουν τις απαιτούμενες μειώσεις

Φεβρουάριος 2021: Και οι δύο χώρες συμφωνούν να παρατείνουν τη συνθήκη για πέντε χρόνια

Φεβρουάριος 2023: Η Ρωσία ανακοινώνει αναστολή της εφαρμογής της συνθήκης

Φεβρουάριος 2026: Η Νέα Αρχή πρόκειται να λήξει τα μεσάνυχτα της 4ης Φεβρουαρίου

ΠΗΓΗ: Υπηρεσια Ερευνας του Κονγκρεσου των ΗΠΑ

Ο Βασίλι Κασίν, καθηγητής στην Ανώτατη Σχολή Οικονομικών της Μόσχας, δήλωσε ότι η Μόσχα δεν ενδιαφέρεται ιδιαίτερα να ενισχύσει το οπλοστάσιό της, εφόσον διατηρεί τη στρατηγική της ισοτιμία με τις ΗΠΑ.

«Είμαστε άνετοι με την κατάσταση και η ασφάλειά μας εδώ είναι ήδη εξασφαλισμένη. Γιατί να ξεκινήσουμε έναν αγώνα εξοπλισμών και να ξοδέψουμε επιπλέον χρήματα σε αυτόν; Δεν χρειάζεται, επειδή έχουμε ήδη ένα πλεονέκτημα», δήλωσε ο Κασίν.

Το New Start επέτρεψε επίσης μια λεπτομερή διαδικασία επαλήθευσης και κοινοποίησης που αποσκοπούσε στη μείωση του κινδύνου παρεξηγήσεων που μπορούν να οδηγήσουν γρήγορα σε πυρηνική κρίση.

«Η βιωμένη εμπειρία των συνθηκών ελέγχου των εξοπλισμών βρίσκεται στην εφαρμογή τους, και αυτό περιλαμβάνει τις επιθεωρήσεις, τις ανταλλαγές δεδομένων και τις ειδοποιήσεις που υπήρξαν χιλιάδες», δήλωσε ο Σάμιουελ Τσαράπ, ανώτερος πολιτικός επιστήμονας στην Rand Corporation.

Η διαδικασία επιθεώρησης, ωστόσο, τέθηκε σε πάγο κατά τη διάρκεια της πανδημίας Covid-19 και στη συνέχεια σταμάτησε εντελώς όταν ο Πούτιν ανέστειλε τη συμμετοχή της Ρωσίας στη συνθήκη το 2023. Η προσφορά του Πούτιν να παρατείνει τα όρια της συνθήκης για ένα ακόμη έτος θα σήμαινε λίγα, εκτός εάν η Ρωσία συμφωνούσε επίσης να επαναλάβει τη διαδικασία επαλήθευσης, δήλωσε ο Πόντβιγκ.

«Η αξία του New Start δεν έγκειται στα ίδια τα ανώτατα όρια, αλλά σε ολόκληρο το σύστημα επιθεωρήσεων, ανταλλαγής δεδομένων και ειδοποιήσεων. Αν μπορούσαμε να πετύχουμε υψηλότερα όρια, αλλά με όλο αυτό το μηχανισμό διαφάνειας, αυτό θα ήταν μια καλή ανταλλαγή», δήλωσε ο Πόντβιγκ. «Απαιτεί αρκετά υψηλό βαθμό συνεργασίας, εμπιστοσύνης και αμοιβαίου σεβασμού. Αυτό είναι καλό σε αυτό το σύστημα».

Ωστόσο, η έλλειψη εμπιστοσύνης γύρω από τις ανεσταλμένες επιθεωρήσεις και τον πόλεμο στην Ουκρανία επιδεινώνεται από νέα όπλα που δεν καλύπτονται από την τρέχουσα συμφωνία. Η Ρωσία αναπτύσσει προηγμένα συστήματα πυρηνικής εκτόξευσης, όπως ο πυρηνοκίνητος πύραυλος κρουζ Burevestnik και το πυρηνικό υποβρύχιο Poseidon, καθώς και υπερηχητικά συμβατικά όπλα, όπως ο βαλλιστικός πύραυλος Oreshnik.

«Η λήξη του New Start δεν αφορά πραγματικά το New Start. Πρόκειται για ένα ευρύτερο μοτίβο δυσπιστίας και αδιαφορίας για τον έλεγχο των όπλων γενικότερα», δήλωσε ο Ματ Κόρντα, αναπληρωτής διευθυντής του Πυρηνικού Έργου Πληροφοριών στην Ομοσπονδία Αμερικανών Επιστημόνων.

Ο Τραμπ πιέζει επίσης για ένα έργο πυραυλικής άμυνας «Χρυσός Θόλος», το οποίο ο Μεντβέντεφ χαρακτήρισε «εξαιρετικά προκλητικό». Ισχυρίστηκε ότι «αντιφάσκει πλήρως με τη βεβαιότητα ότι οι επιθετικοί και αμυντικοί στρατηγικοί οπλισμοί είναι άρρηκτα συνδεδεμένοι» στον πρόλογο του New Start.

Η κούρσα της Κίνας για την κατασκευή του δικού της πυρηνικού οπλοστασίου έχει περιπλέξει τις συζητήσεις σχετικά με τον έλεγχο των πυρηνικών όπλων. Ο Τραμπ έχει επανειλημμένα δηλώσει ότι θα ήθελε να δει το Πεκίνο να συνάπτει συμφωνία πυρηνικών όπλων με τη Μόσχα.

Οι ΗΠΑ και η Ρωσία κατέχουν μεταξύ τους το 86% του παγκόσμιου αποθέματος καταστροφικών όπλων, ακόμη και όταν το οπλοστάσιο της Κίνας έχει διπλασιαστεί τα τελευταία χρόνια.

«Υπάρχει μια αρκετά διαδεδομένη πεποίθηση στις ΗΠΑ ότι πρέπει να οικοδομήσουμε δυνάμεις για να απαντήσουμε στην Κίνα», δήλωσε ο Άκτον. «Η Stratcom έχει καταλήξει στην απόφαση ότι χρειάζεται την ικανότητα να στοχεύει ταυτόχρονα τις ρωσικές και κινεζικές πυρηνικές δυνάμεις», είπε, αναφερόμενος στην αμερικανική διοίκηση μάχης που επιβλέπει το πυρηνικό οπλοστάσιο της χώρας.

Από την πλευρά του, το Πεκίνο είναι απίθανο να εξετάσει την ιδέα του ελέγχου των όπλων μέχρι να επιτευχθεί ισότητα με τις ΗΠΑ.

«Τα πυρηνικά όπλα της Κίνας είναι πρόβλημα του Τραμπ, όχι δικό μας», είπε ο Κασίν. «Αυτή η συζήτηση ότι οι ΗΠΑ πρέπει να είναι τόσο ισχυρές όσο η Ρωσία και η Κίνα μαζί είναι αυτό που θα μπορούσε να πυροδοτήσει μια νέα κούρσα εξοπλισμών».