Η Ευρώπη χρειάζεται επειγόντως μια μακροπρόθεσμη και ασφαλή πηγή σπάνιων γαιών και, όπως επισημαίνει η Edison Investment Research, η Γροιλανδία παύει ολοένα και περισσότερο να αποτελεί αξιόπιστη λύση.
Οι σπάνιες γαίες έχουν πλέον ξεκάθαρα γεωπολιτικό χαρακτήρα και, όπως και οι ΗΠΑ, η Ευρώπη θα χρειαστεί κοιτάσματα «metal in the ground», δηλαδή αποθέματα εντός ασφαλών δικαιοδοσιών, όπου οι επενδυτές είναι διατεθειμένοι να δεσμεύσουν κεφάλαια.
Τα στοιχεία σπάνιων γαιών (Rare Earth Elements – REEs) είναι απαραίτητα για την αποανθρακοποίηση των ηλεκτρικών δικτύων, την παραγωγή ηλεκτρικών οχημάτων (EVs), τις αμυντικές εφαρμογές και τη ρομποτική.
Σύμφωνα με την ανάλυση της Edison, το κοίτασμα Norra Kärr της Leading Edge Materials (LEM) στη Σουηδία έχει τη δυναμική να καλύψει το σύνολο των ευρωπαϊκών αναγκών σε βαριές σπάνιες γαίες (Heavy Rare Earth Elements – HREEs). Η σημασία του αναμένεται να καταστεί ακόμη πιο εμφανής καθώς προχωρά η ανάπτυξή του και ωριμάζουν οι διαδρομές επεξεργασίας και διάθεσης της παραγωγής.
Οι σπάνιες γαίες ως γεωπολιτικό ζήτημα
Οι REEs αποτελούν βασικά συστατικά των μόνιμων μαγνητών, οι οποίοι χρησιμοποιούνται στα συστήματα κίνησης των EVs, στις ανεμογεννήτριες και στους βιομηχανικούς κινητήρες. Παράλληλα, έχουν κρίσιμες εφαρμογές στην άμυνα (όπως στα drones) και, όλο και περισσότερο, στη ρομποτική.
Ωστόσο, η παγκόσμια εφοδιαστική αλυσίδα των σπάνιων γαιών είναι έντονα συγκεντρωμένη. Η Κίνα ελέγχει περίπου το 60–70% της παγκόσμιας εξόρυξης, σχεδόν το 90% του διαχωρισμού και της διύλισης και πάνω από το 90% της παραγωγής μόνιμων μαγνητών. Η κυριαρχία αυτή δεν οφείλεται σε γεωλογική σπανιότητα, αλλά σε οικονομικές και βιομηχανικές επιλογές προηγούμενων δεκαετιών.
Οι ΗΠΑ απαντούν πλέον με μια ολοκληρωμένη στρατηγική «mine-to-magnet», ενώ η Ευρωπαϊκή Ένωση έχει θεσπίσει τον Critical Raw Materials Act (CRMA), θέτοντας στόχους για το 2030:
- 10% της κατανάλωσης από εξόρυξη εντός ΕΕ,
- 40% από επεξεργασία εντός ΕΕ,
- 25% από ανακύκλωση,
και όριο συγκέντρωσης όχι άνω του 65% από μία τρίτη χώρα σε οποιοδήποτε στάδιο της αλυσίδας.
Ωστόσο, όπως επισημαίνει η Edison, η μακροπρόθεσμη ασφάλεια εφοδιασμού δεν μπορεί να διασφαλιστεί χωρίς ευρωπαϊκή εξορυκτική βάση.
Το κοίτασμα Norra Kärr και η ευρωπαϊκή αυτάρκεια
Το Norra Kärr στη Σουηδία χαρακτηρίζεται ως κομβικό για την ευρωπαϊκή στρατηγική σε HREEs. Η Edison εκτιμά ότι η ετήσια ζήτηση δυσπροσίου (Dy) στην Ευρώπη ανέρχεται σε 180–200 τόνους Dy₂O₃, σε παγκόσμια ζήτηση 1.800–2.000 τόνων.
Σύμφωνα με τη δημοσιευμένη προκαταρκτική οικονομική αξιολόγηση (PEA, Αύγουστος 2021), το Norra Kärr μπορεί να παράγει ετησίως περίπου 248 τόνους Dy₂O₃ και 36 τόνους Tb₂O₃, ποσότητες συγκρίσιμες με το σύνολο της ευρωπαϊκής κατανάλωσης.
Το κοίτασμα είναι μοναδικό καθώς βρίσκεται εντός Ευρώπης (εξαιρουμένης της Γροιλανδίας) και έχει υψηλή αναλογία βαριών σπάνιων γαιών, στοιχείο κρίσιμο για μόνιμους μαγνήτες υψηλής απόδοσης.
Πολιτική, ασφάλεια και αλυσίδες αξίας
Η Edison τονίζει ότι η προσφορά σπάνιων γαιών δεν καθορίζεται πλέον μόνο από οικονομικούς παράγοντες, αλλά και από κρατικές πολιτικές. Οι πρόσφατοι περιορισμοί εξαγωγών από την Κίνα, ιδίως για στοιχεία όπως το Dy και το Tb, υπογραμμίζουν τον γεωπολιτικό κίνδυνο.
Παρότι η Ευρώπη σημειώνει πρόοδο σε στάδια όπως ο διαχωρισμός, η διύλιση, η ανακύκλωση και η κατασκευή μαγνητών, η απουσία ευρωπαϊκής εξορυκτικής βάσης παραμένει στρατηγικό κενό. Όπως επισημαίνει η Edison, καμία αλυσίδα αξίας δεν μπορεί να θεωρηθεί πραγματικά ασφαλής αν δεν στηρίζεται σε αξιόπιστη τροφοδοσία πρώτης ύλης.
Γροιλανδία… επιλογή με αυξημένο ρίσκο
Η Γροιλανδία προσφέρει θεωρητικά εναλλακτικές πηγές, όμως η Edison επισημαίνει ότι η γεωπολιτική αβεβαιότητα, ιδίως μετά τις τοποθετήσεις της κυβέρνησης Trump για πιθανό έλεγχο της περιοχής, αυξάνει το κόστος κεφαλαίου και μειώνει την ελκυστικότητά της για μακροπρόθεσμες επενδύσεις. Σε ένα τέτοιο σενάριο, τα κοιτάσματα της Greenland δύσκολα μπορούν να θεωρηθούν στρατηγικά χρήσιμα για την Ευρώπη.
Συνολικά, σύμφωνα με την Edison Investment Research, η ευρωπαϊκή στρατηγική για τις σπάνιες γαίες δεν μπορεί να βασιστεί αποκλειστικά σε επεξεργασία, ανακύκλωση ή εισαγωγές.
Η ασφάλεια εφοδιασμού απαιτεί ευρωπαϊκά κοιτάσματα με έμφαση στις βαριές σπάνιες γαίες, και το Norra Kärr αναδεικνύεται ως το πλέον ώριμο και στρατηγικά κρίσιμο έργο για την κάλυψη των αναγκών της ενεργειακής μετάβασης, της άμυνας και της βιομηχανίας υψηλής τεχνολογίας.
