Η προστασία των υποδομών στην Ευρώπη – και στην Ελλάδα – έχει αλλάξει προσανατολισμό. Δεν μετριέται πλέον μόνο με το αν ένα έργο κατασκευάζεται σωστά ή παραδίδεται εγκαίρως.
Η συζήτηση έχει πια μετατοπιστεί στην ικανότητα των υποδομών να αντέχουν και να επανέρχονται γρήγορα όταν συμβεί το απρόβλεπτο, χωρίς να προκαλείται ντόμινο προβλημάτων σε άλλες υποδομές, εφοδιαστικές αλυσίδες, ψηφιακές εφαρμογές κ.λπ.
Ακραία καιρικά φαινόμενα, τεχνολογικές αστοχίες, κυβερνοεπιθέσεις και υβριδικές απειλές δεν αντιμετωπίζονται πια ως σπάνια σενάρια.
Αντιθέτως, αποτελούν τον νέο «κανόνα» πάνω στον οποίο καλούνται κράτη, διαχειριστές υποδομών και δημόσιες αρχές να σχεδιάσουν το «οικοσύστημα» των υποδομών. Αυτή ακριβώς η μετατόπιση αποτυπώνεται στις πρόσφατες στρατηγικές και νομοθετικές πρωτοβουλίες της Ευρωπαϊκής Ενωσης: από την Οδηγία για την Ανθεκτικότητα των Κρίσιμων Οντοτήτων (CER) και τη NIS2 για την κυβερνοασφάλεια έως τη νέα στρατηγική για την ετοιμότητα (Preparedness Union Strategy).
Η «επιτυχία»
«Παλαιότερα μετρούσαμε την επιτυχία σχεδόν αποκλειστικά με την παράδοση ενός έργου. Σήμερα, “επιτυχία” είναι αν το σύστημα συνεχίζει να λειτουργεί – και αν μπορεί να ανακάμψει γρήγορα όταν κάτι πάει στραβά» αναφέρει ο κ. Χρήστος Μακρόπουλος, καθηγητής της Σχολής Πολιτικών Μηχανικών του ΕΜΠ και διευθυντής του Ινστιτούτου Εξυπνων, Βιώσιμων και Ανθεκτικών Υποδομών του ΕΜΠ.
Στην Ελλάδα, οι δύο οδηγίες ενσωματώθηκαν το 2025 στο εθνικό δίκαιο, εισάγοντας συγκεκριμένες υποχρεώσεις για αξιολόγηση κινδύνων, μέτρα ανθεκτικότητας, σχέδια συνέχειας λειτουργίας και υποχρεώσεις αναφοράς περιστατικών, εποπτεία και κυρώσεις.
Πρόκειται για μια αλλαγή φιλοσοφίας που επηρεάζει σχεδόν όλους τους τομείς – ενέργεια, μεταφορές, ύδρευση και λύματα, ψηφιακές υποδομές, υγεία, τρόφιμα, δημόσια διοίκηση – «δηλαδή τον πυρήνα της καθημερινής λειτουργίας της κοινωνίας» όπως εξηγεί ο καθηγητής.
Χαρτογράφηση
Το επόμενο βήμα θα είναι η ίδρυση μιας Γενικής Γραμματείας Προστασίας για την ανθεκτικότητα των κρίσιμων οντοτήτων εντός του υπουργείου Προστασίας του Πολίτη ώστε να χαραχθεί και η Εθνική Στρατηγική.
Στη συνέχεια διαχειριστές και άλλοι φορείς (ΔΕΗ, ΑΔΜΗΕ, ΕΥΔΑΠ κ.λπ.) πρέπει να προσδιορίσουν τις κρίσιμες οντότητες έως τον ερχόμενο Ιούλιο, όπως προβλέπει η νομοθεσία, ώστε να γίνουν αναλυτικά αναλύσεις κινδύνου και να προταθούν μέτρα βελτίωσης της ανθεκτικότητάς τους.
«Οι προθεσμίες δεν είναι τυπικές. Πρέπει άμεσα να χαρτογραφήσουμε κινδύνους, να δούμε αλληλεξαρτήσεις, να ορίσουμε ρεαλιστικά σχέδια συνέχειας και αποκατάστασης, με τρόπο τεχνικά τεκμηριωμένο, εφαρμόσιμο και ελέγξιμο» τονίζει ο κ. Μακρόπουλος. Από τα πιο κρίσιμα στοιχεία της νέας ευρωπαϊκής προσέγγισης είναι η αναγνώριση των αλληλεξαρτήσεων.
Σε ένα περιβάλλον όπου οι υποδομές λειτουργούν ως αλληλένδετα δίκτυα, το να αντιμετωπίζονται ως «σιλό» γίνεται πηγή κινδύνου, επισημαίνει ο καθηγητής. Νερό, ενέργεια, μεταφορές, τηλεπικοινωνίες και ψηφιακές υπηρεσίες εξαρτώνται ολοένα περισσότερο το ένα από το άλλο. Σήμερα, λειτουργούν ως αλληλένδετα δίκτυα. Οπως εξηγεί ο ίδιος, η εποχή της «μονο-τομεακής» διαχείρισης κινδύνου έχει παρέλθει. Η βλάβη σε έναν κρίκο, π.χ. σε ένα δίκτυο ενέργειας, μπορεί να προκαλέσει αλυσιδωτές επιπτώσεις και να επηρεάσει άμεσα ύδρευση, τηλεπικοινωνίες, μεταφορές, συναλλαγές αλλά και κρίσιμες υγειονομικές υπηρεσίες. Γι’ αυτό, σύμφωνα με τον καθηγητή, η διαχείριση κινδύνων οφείλει να βασίζεται σε μια συνολική θεώρηση, με δεδομένα και εργαλεία που επιτρέπουν την προσομοίωση σεναρίων και τη λήψη τεκμηριωμένων αποφάσεων.
Η αυξανόμενη ψηφιοποίηση και οι αυτοματισμοί, αν και βελτιώνουν την αποδοτικότητα, δημιουργούν νέες εξαρτήσεις ανάμεσα σε φυσικές υποδομές και ψηφιακά συστήματα. Αυτό καθιστά τα φαινόμενα «ντόμινο» όχι απλώς πιθανότερα, αλλά και ταχύτερα.
«Καμπανάκι κινδύνου»
Χαρακτηριστικό παράδειγμα της νέας πραγματικότητας αποτέλεσε το ολικό μπλακάουτ πέρυσι σε Ισπανία και Πορτογαλία, που λειτούργησε ως ένα ευρωπαϊκό «καμπανάκι κινδύνου», αποκαλύπτοντας πόσο γρήγορα μια διαταραχή στο ηλεκτρικό σύστημα μπορεί να μεταφερθεί σε ολόκληρη την κοινωνία.
Σε πολλές περιπτώσεις, πολίτες δεν μπορούσαν να προμηθευτούν ούτε βασικά αγαθά, καθώς τα ψηφιακά πορτοφόλια και τα συστήματα πληρωμών δεν λειτουργούσαν. Επί ελληνικού εδάφους, η καταιγίδα «Daniel» στη Θεσσαλία ανέδειξε τη λειτουργική αλληλεξάρτηση των υποδομών καθώς τις πλημμύρες και τις ζημιές στα υδρολογικά έργα ακολούθησαν διακοπές ηλεκτροδότησης, προβλήματα σε οδικές και σιδηροδρομικές συνδέσεις, δυσκολία πρόσβασης σε κρίσιμες υπηρεσίες και έλλειψη νερού, ηλεκτρισμού και βασικής υγιεινής.
Το βασικό μήνυμα, σύμφωνα με τον κ. Μακρόπουλο, είναι διπλό. Πρώτον, η ανθεκτικότητα δεν αφορά μόνο τα ίδια τα έργα, αλλά τη συνέχεια βασικών λειτουργιών. Και, δεύτερον, οι αλυσιδωτές επιπτώσεις, πρέπει να προσομοιώνονται και να ενσωματώνονται στα σχέδια συνέχειας λειτουργίας.
Ελλειψη εργαλείων
Σήμερα, αυτό παραμένει δύσκολο, όχι μόνο στην Ελλάδα, αλλά σε ολόκληρη την Ευρώπη, λόγω έλλειψης εργαλείων, δεδομένων και θεσμικής ωριμότητας. Σε αυτό το πλαίσιο εντάσσεται και η δημιουργία του Ινστιτούτου Εξυπνων, Βιώσιμων και Ανθεκτικών Υποδομών στο Εθνικό Μετσόβιο Πολυτεχνείο με στόχο να συνδυάσει τη βαθιά τεχνική εξειδίκευση επιστημόνων σε επιμέρους τομείς – νερό, ενέργεια, μεταφορές, ψηφιακές υποδομές – με εργαλεία όπως η μοντελοποίηση, η παρακολούθηση, η ανάλυση δεδομένων και η εκτίμηση και διαχείριση αλληλεξαρτήσεων.
Σύμφωνα με τον κ. Μακρόπουλο, η ανθεκτικότητα δεν μπορεί πλέον να βασίζεται στην ελπίδα ότι «θα αντέξει». Και καταλήγει: «Αν θέλουμε οι επόμενες επενδύσεις σε έργα να είναι πραγματικά ασφαλείς, η ανθεκτικότητα πρέπει να ενσωματωθεί από τον σχεδιασμό έως τη λειτουργία – με τρόπο τεχνικά τεκμηριωμένο, εφαρμόσιμο και μετρήσιμο».
Το «mind shift»
Η ευρωπαϊκή συζήτηση δεν σταματά στις υποδομές και τις οντότητες. Η νέα στρατηγική για την ετοιμότητα που δημοσιεύθηκε το περασμένο καλοκαίρι προωθεί μια συνολική προσέγγιση για τις κυβερνήσεις και την κοινωνία. Κράτος, επιχειρήσεις και πολίτες καλούνται να προετοιμαστούν για μεγάλες αναταραχές. Από εφεδρικά συστήματα πληρωμών όταν πέφτουν τα δίκτυα – όπως αυτά που σχεδιάζονται τελευταία στη Σκανδιναβία – έως έκδοση οδηγιών ετοιμότητας (π.χ. σε Σουηδία, Βρετανία κ.α.) προς τους πολίτες που τους προτρέπουν να αποθηκεύσουν ξηρά τροφή και νερό για ορισμένες ημέρες κ.λπ. Και καταλήγει ο κ. Μακρόπουλος: «Αυτή η στρατηγική ουσιαστικά λέει ότι το κράτος πρέπει να κάνει ό,τι μπορεί για να αποφύγει την κρίση, αλλά ταυτόχρονα προετοιμάζεται για την περίπτωση που αποτύχει. Είναι ένα mind shift της ανθεκτικότητας».
ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΟΣ ΤΑΧΥΔΡΟΜΟΣ (ΟΤ) – ΤΟ ΒΗΜΑ ΤΗΣ ΚΥΡΙΑΚΗΣ
