Κάθε φορά που καίγεται ένα δάσος, που απειλείται ένας θαλάσσιος πληθυσμός ή που μια πόλη πλημμυρίζει από ακραία καιρικά φαινόμενα, η οικονομία μπορεί να «μεγαλώνει». Όχι επειδή βελτιώνεται η ζωή των ανθρώπων, αλλά επειδή το Ακαθάριστο Εγχώριο Προϊόν (ΑΕΠ) καταγράφει συναλλαγές, όχι συνέπειες. Αυτό το παράδοξο βρίσκεται πλέον στο στόχαστρο των Ηνωμένων Εθνών (OHE), τα οποία κρούουν τον κώδωνα του κινδύνου: αν συνεχίσουμε να μετράμε την πρόοδο με λάθος εργαλεία, η πορεία προς την οικολογική και κοινωνική κατάρρευση είναι σχεδόν προδιαγεγραμμένη.
Η προειδοποίηση από την κορυφή του ΟΗΕ
O γενικός γραμματέας του ΟΗΕ, Αντόνιο Γκουτέρες, μιλά ανοιχτά για μια παγκόσμια οικονομία που λειτουργεί με «στρεβλά κίνητρα», λέει στη βρετανική Guardian. Σύμφωνα με τον ίδιο, τα σημερινά συστήματα οικονομικής αποτίμησης επιβραβεύουν τη ρύπανση, τη σπατάλη φυσικών πόρων και την περιβαλλοντική υποβάθμιση, οδηγώντας τον πλανήτη όλο και πιο κοντά σε μη αναστρέψιμα όρια.
«Όταν καταστρέφουμε τη φύση και αυτό καταγράφεται ως οικονομικό όφελος, κάτι πάει βαθιά λάθος», έχει επισημάνει. Το πρόβλημα, λέει, δεν είναι απλώς τεχνικό, αλλά βαθιά πολιτικό και αξιακό: τι θεωρούμε πρόοδο και ποιος ωφελείται από αυτήν.
Το ΑΕΠ ως φετίχ της ανάπτυξης
Για δεκαετίες, οι κυβερνήσεις και οι διεθνείς οργανισμοί αντιμετώπιζαν την αύξηση του ΑΕΠ ως υπέρτατο στόχο. Όσο μεγαλύτερο το νούμερο, τόσο «υγιέστερη» η οικονομία. Όμως αυτός ο δείκτης δημιουργήθηκε σε μια άλλη εποχή, με σκοπό να μετρά την παραγωγή και όχι την ποιότητα ζωής, την κοινωνική συνοχή ή τη βιωσιμότητα.
View this post on Instagram
Το αποτέλεσμα; Η αποψίλωση δασών, η υπεραλίευση, ακόμη και το κόστος αποκατάστασης φυσικών καταστροφών, προσμετρώνται ως οικονομική δραστηριότητα. Αντίθετα, η προστασία οικοσυστημάτων, η άμισθη φροντίδα, η κοινωνική συνοχή και η ψυχική υγεία παραμένουν αόρατες στους εθνικούς λογαριασμούς.
Πέρα από τους αριθμούς: τι πραγματικά μετράει;
Ο Γκουτέρες υποστηρίζει ότι η μετάβαση «πέρα από το ΑΕΠ» δεν σημαίνει την εγκατάλειψή του, αλλά συμπλήρωσή του με νέους δείκτες που αποτυπώνουν όσα έχουν πραγματική σημασία για τις κοινωνίες: ευημερία, ισότητα, βιωσιμότητα.
«Το ΑΕΠ μας λέει πόσο κοστίζουν τα πάντα, αλλά όχι ποια είναι η αξία τους», σημειώνει χαρακτηριστικά. Η οικονομία, τονίζει, δεν είναι μια πολυεθνική εταιρεία με μοναδικό στόχο το κέρδος του τριμήνου, αλλά ένα σύστημα που οφείλει να υπηρετεί τους ανθρώπους και τις επόμενες γενιές.
Η διεθνής πρωτοβουλία «Beyond GDP» του ΟΗΕ
Στο πλαίσιο αυτό, ο ΟΗΕ συγκάλεσε στη Γενεύη διεθνή συνάντηση κορυφαίων οικονομολόγων, με αντικείμενο τη διαμόρφωση ενός νέου «ταμπλό» οικονομικής επιτυχίας. Ανάμεσά τους βρίσκονται ο νομπελίστας Τζόζεφ Στίγκλιτς, ο Ινδός οικονομολόγος Καουσίκ Μπάσου και η ειδικός στις ανισότητες Νόρα Λούστιγκ.
Η ομάδα εργάζεται πάνω σε δείκτες που θα συνυπολογίζουν την ανθρώπινη ευημερία, τη βιωσιμότητα των φυσικών πόρων και τη δίκαιη κατανομή του πλούτου, προσφέροντας στις κυβερνήσεις ένα πιο ολοκληρωμένο εργαλείο λήψης αποφάσεων.
Κρίσεις πάνω στις κρίσεις
Σύμφωνα με πρόσφατη έκθεση της ομάδας, οι επαναλαμβανόμενες παγκόσμιες κρίσεις των τελευταίων 20 ετών –η χρηματοπιστωτική κατάρρευση του 2008, η πανδημία, αλλά και η κλιματική αποσταθεροποίηση– ανέδειξαν με τον πιο σκληρό τρόπο τα όρια του σημερινού οικονομικού μοντέλου.
Η έκθεση κάνει λόγο για μια «τριπλή πλανητική κρίση»: κλιματική αλλαγή, απώλεια βιοποικιλότητας και ρύπανση, που επιδεινώνονται από τεχνολογικές ανατροπές και αυξανόμενες κοινωνικές ανισότητες.
Όταν η ανάπτυξη δεν αφορά τους πολλούς
Ο Καουσίκ Μπάσου επισημαίνει ότι τα κράτη έχουν εγκλωβιστεί σε έναν ανταγωνισμό αριθμών, όπου η ευημερία των πολιτών περνά σε δεύτερη μοίρα. «Αν το εισόδημα αυξάνεται αλλά καταλήγει σε λίγους, το ΑΕΠ πανηγυρίζει – οι κοινωνίες όμως όχι», τονίζει, προειδοποιώντας για άνοδο του εθνικισμού και της κοινωνικής πόλωσης.
Από την πλευρά της, η Νόρα Λούστιγκ υπενθυμίζει ότι το ΑΕΠ δεν σχεδιάστηκε ποτέ για να μετρά την ανθρώπινη πρόοδο, κι όμως εξακολουθεί να αντιμετωπίζεται ως ο απόλυτος δείκτης επιτυχίας.
Οι νέες ιδέες και το ρήγμα στο οικονομικό δόγμα
Η συζήτηση αυτή δεν περιορίζεται στον ΟΗΕ. Σε πανεπιστήμια, think tanks και κοινωνικά κινήματα αναπτύσσονται εναλλακτικά οικονομικά μοντέλα: από την «πράσινη ανάπτυξη» και την οικονομία της ευημερίας έως το μοντέλο του «ντόνατ» και τις θεωρίες της αποανάπτυξης.
Ο πολιτικός οικονομολόγος Τζέισον Χίκελ, από τους πιο γνωστούς υποστηρικτές της αποανάπτυξης, υποστηρίζει ότι η αλλαγή δεικτών δεν αρκεί. «Χρειάζεται βαθύτερος μετασχηματισμός: δημοκρατικός έλεγχος της παραγωγής και επαναπροσδιορισμός του τι, πώς και για ποιον παράγουμε», λέει, προσθέτοντας ότι η κυριαρχία του ΑΕΠ συνδέεται άμεσα με τη δομή του σύγχρονου καπιταλισμού.
Το διακύβευμα του μέλλοντος
Το ερώτημα, τελικά, δεν είναι τεχνικό αλλά υπαρξιακό: θα συνεχίσει η ανθρωπότητα να μετρά την επιτυχία της με δείκτες που αγνοούν τα όρια του πλανήτη ή θα τολμήσει να επαναπροσδιορίσει τι σημαίνει πραγματική πρόοδος;
Για τον ΟΗΕ, ο χρόνος για την απόφαση αυτή στενεύει επικίνδυνα.
