«Ο ρεαλιστικός φεντεραλισμός» του Μάριο Ντράγκι

Ο Μάριο Ντράγκι, 78 ετών, δεν είναι μια συνηθισμένη πολιτική προσωπικότητα. Διαθέτει τεράστια ακαδημαϊκή και τραπεζική εμπειρία και αποφεύγει να μιλάει άσκοπα ή για να αρέσει στη γαλαρία. Συνήθως δε, γνωρίζει πολύ καλά τι λέει, γιατί το λέει και ποιο στόχο εξυπηρετεί. Υπό αυτή την έννοια, αν η ευρωζώνη δεν έχει διαλυθεί, πολλά οφείλει σε κρίσιμες πρωτοβουλίες του. Στις 2 Φεβρουαρίου, προσκεκλημένος να λάβει τον τίτλο του επίτιμου διδάκτορα του Βελγικού Πανεπιστημίου της Λουβαίν (K.U. Leuνen), ο πρώην Ιταλός πρωθυπουργός και πριν από το αξίωμα αυτό επικεφαλής της Ευρωπαϊκής Κεντρικής Τράπεζας (2011-2019) βρήκε την ευκαιρία να εκφωνήσει μια σκληρή ομιλία για το μέλλον της Ευρώπης. Στο πλαίσιο αυτό έτσι, ο πρώην κεντρικός τραπεζίτης της ευρωζώνης, ζητά έναν «ρεαλιστικό φεντεραλισμό», μια ενωμένη Ευρώπη όσον αφορά την άμυνα, την εξωτερική πολιτική και τη φορολογία. Διαφορετικά, η ¨ηπειρος θα λυγίσει κάτω από την εξουσία του Τραμπ και του Σι Τζινπίνγκ.

Παραθέτουμε παρακάτω σημαντικά αποσπάσματα της ομιλίας του για το «Μέλλον της Ευρώπης» με την ελπίδα ότι αυτή τη φορά δεν αφορούν μόνον ¨ώτα μη ακουόντων.

«……..Από την ίδρυσή της, η E.E. ενσάρκωσε την πεποίθηση ότι το διεθνές κράτος δικαίου, υποστηριζόμενο από αξιόπιστους θεσμούς, προάγει την ειρήνη και την ευημερία. Δεδομένου ότι κανένα ευρωπαϊκό κράτος δεν είχε την ικανότητα να υπερασπιστεί τον εαυτό του, το δόγμα ασφαλείας μας βασίστηκε στην προστασία της Αμερικής. Μαζί, και πάντα σε συμμαχία με τις Ηνωμένες Πολιτείες, μπορέσαμε να αντιμετωπίσουμε κάθε απειλή και να φέρουμε την ειρήνη στην Ευρώπη. Και χάρη στην εγγυημένη ασφάλεια και το εμπόριο εντός αυτής της συμμαχίας, θα μπορούσαμε να επιδιώξουμε με ασφάλεια την οικονομική ανάπτυξη ως βάση της ευημερίας και της επιρροής μας.

Αλλά η πλέον ανενεργή παγκόσμια τάξη δεν απέτυχε επειδή βασίστηκε σε μια ψευδαίσθηση. Έχει αποφέρει πραγματικά και ευρέως διαδεδομένα οφέλη. Για τις Ηνωμένες Πολιτείες, ως ηγεμονική δύναμη, η αδιαμφισβήτητη επιρροή σε όλους τους τομείς και το προνόμιο της έκδοσης του παγκόσμιου αποθεματικού νομίσματος. Για την Ευρώπη, άνευ προηγουμένου εμπορική ολοκλήρωση και σταθερότητα. Και για τις αναπτυσσόμενες χώρες, συμμετοχή στην παγκόσμια οικονομία, βγάζοντας δισεκατομμύρια ανθρώπους από τη φτώχεια.

Η αποτυχία του συστήματος έγκειται σε αυτό που δεν μπόρεσε να διορθώσει. Μόλις η Κίνα εντάχθηκε στον ΠΟΕ, τα όρια του εμπορίου και της ασφάλειας άρχισαν να αποκλίνουν. Πάντα συναλλασσόμασταν πέρα από τη συμμαχία, αλλά ποτέ πριν με μια χώρα τέτοιας κλίμακας και με τη φιλοδοξία να γίνουμε η ίδια ένας ξεχωριστός πόλος.

Το παγκόσμιο εμπόριο έχει απομακρυνθεί από την αρχή του Ρικάρντο ότι το εμπόριο πρέπει να ακολουθεί το συγκριτικό πλεονέκτημα. Ορισμένα κράτη επιδίωξαν απόλυτο πλεονέκτημα μέσω μερκαντιλιστικών στρατηγικών, αναγκάζοντας την αποβιομηχάνιση άλλων, ενώ τα υπόλοιπα κέρδη μοιράστηκαν άνισα. Αυτό επέτρεψε την πολιτική αντίδραση που αντιμετωπίζουμε σήμερα.

Ταυτόχρονα, η βαθιά ολοκλήρωση δημιούργησε εξαρτήσεις που θα μπορούσαν να χρησιμοποιηθούν καταχρηστικά όταν δεν ήταν όλοι οι εταίροι σύμμαχοι. Η αλληλεξάρτηση, που κάποτε γινόταν αντιληπτή ως πηγή αμοιβαίου περιορισμού, έχει γίνει πηγή μόχλευσης και ελέγχου.

Η πολυμερής διακυβέρνησή μας δεν είχε μηχανισμό για να διορθώσει αυτές τις ανισορροπίες, ούτε καμία γλώσσα για να παραδεχτεί αυτές τις εξαρτήσεις. Η πίστη στα αμοιβαία οφέλη του εμπορίου έκανε την ίδια την ιδέα της «στρατιωτικοποιημένης αλληλεξάρτησης» αδιανόητη. Αλλά η κατάρρευση αυτής της τάξης δεν είναι από μόνη της η απειλή. Ένας κόσμος με λιγότερες ανταλλαγές και κανόνες θα ήταν επώδυνος. Αλλά η Ευρώπη θα προσαρμοστεί. Αντίθετα, η απειλή έγκειται σε αυτό που την αντικαθιστά.

Βρισκόμαστε αντιμέτωποι με τις Ηνωμένες Πολιτείες οι οποίες, τουλάχιστον στην παρούσα θέση τους, εστιάζουν στο κόστος που έπρεπε να επωμιστούν, αγνοώντας τα οφέλη που έλαβαν. Επιβάλλουν δασμούς στην Ευρώπη, απειλούν τα εδαφικά μας συμφέροντα και καθιστούν σαφές, για πρώτη φορά, ότι θεωρούν ότι ο ευρωπαϊκός πολιτικός κατακερματισμός εξυπηρετεί τα συμφέροντά τους.

Αντιμετωπίζουμε μια Κίνα που ελέγχει κρίσιμους κόμβους στις παγκόσμιες αλυσίδες εφοδιασμού και είναι πρόθυμη να εκμεταλλευτεί αυτόν τον μοχλό: πλημμυρίζοντας αγορές, παρακρατώντας κρίσιμες εισροές, αναγκάζοντας άλλους να επωμιστούν το κόστος των δικών της ανισορροπιών. Αυτό σκιαγραφεί ένα μέλλον στο οποίο η Ευρώπη κινδυνεύει να υποταχθεί, να διαιρεθεί και να αποβιομηχανοποιηθεί – ταυτόχρονα. Και μια Ευρώπη που δεν μπορεί να υπερασπιστεί τα συμφέροντά της δεν θα διατηρήσει τις αξίες της για πολύ.

Η μετάβαση σε αυτό που μέλλει γενέσθαι δεν θα είναι εύκολη για την Ευρώπη. Θα αντιμετωπίσουμε μια μακρά περίοδο κατά την οποία οι αλληλεξαρτήσεις θα επιμείνουν ακόμη και όταν εντείνονται οι ανταγωνισμοί. Παραμένουμε σε μεγάλο βαθμό εξαρτημένοι από τις Ηνωμένες Πολιτείες για ενέργεια, τεχνολογία και άμυνα. Η Κίνα προμηθεύει πάνω από το 90% των εισαγωγικών σπάνιων γαιών και κυριαρχεί στις παγκόσμιες αξιακές αλυσίδες ηλιακής ενέργειας και μπαταριών που υποστηρίζουν την πράσινη μετάβασή μας.

Κατά την περίοδο αυτή, ο καλύτερος δρόμος για την Ευρώπη είναι αυτός που ακολουθεί επί του παρόντος: να συνάψει εμπορικές συμφωνίες με ομοϊδεάτες εταίρους διαφοροποίησης και να τοποθετηθεί στις αλυσίδες εφοδιασμού όπου ήδη διαδραματίζουμε καίριο ρόλο…….».

Με άλλα λόγια, ο Μάριο Ντράγκι πιστεύει στα πλεονεκτήματα που διαθέτει η Ευρώπη και ως εκ τούτου, στη συνέχεια της ομιλίας του προτείνει με ποιο τρόπο η ήπειρος θα μπορούσε να αξιοποιήσει τα δυνατά σημεία της.

«…….Το εμπόριο είναι η μεγάλη δύναμη της Ευρώπης….», τονίζει με έμφαση. «…..Το 2023, υποστηρίζει, η Ευρωπαϊκή Ένωση, ήταν ο μεγαλύτερος εξαγωγέας και εισαγωγέας αγαθών και υπηρεσιών στον κόσμο, με τις εισαγωγές από τον υπόλοιπο κόσμο να ανέρχονται συνολικά σε 3,6 τρισεκατομμύρια ευρώ. Είναι επίσης ο μεγαλύτερος εμπορικός εταίρος περισσότερων από 70 χωρών.

Και κατέχουμε κρίσιμες θέσεις σε πολλούς στρατηγικούς κλάδους. Οι ευρωπαϊκές εταιρείες ελέγχουν το 100% της ακραίας υπεριώδους λιθογραφίας, της τεχνολογίας που απαιτείται για την κατασκευή ημιαγωγών. Παράγουμε τα μισά από τα εμπορικά αεροσκάφη στον κόσμο. Σχεδιάζουμε τους κινητήρες που χρησιμοποιούνται στη συντριπτική πλειοψηφία της παγκόσμιας ναυτιλίας.

Σε αυτό το πλαίσιο, είναι λάθος να σκεφτόμαστε μόνο την ανάπτυξη των εμπορικών μας συμφωνιών. Πρέπει επίσης να σκεφτούμε στρατηγικά. Μεμονωμένα, οι περισσότερες χώρες της E.E. δεν είναι καν μεσαίες δυνάμεις ικανές να πλοηγηθούν σε αυτή τη νέα τάξη πραγμάτων – η καθεμία κάνει το καθήκον της, είτε όσον αφορά τις πρώτες ύλες, τις τεχνολογικές θέσεις ή τα στρατηγικά γεωγραφικά πλεονεκτήματα.

Αλλά συλλογικά, έχουμε κάτι μεγαλύτερο: το μέγεθος μας, τον πλούτο μας, την πολιτική μας κουλτούρα και 75 χρόνια οικοδόμησης ενός κοινού έργου. Από όλους εκείνους που βρίσκονται τώρα παγιδευμένοι μεταξύ των Ηνωμένων Πολιτειών και της Κίνας, μόνο οι Ευρωπαίοι μπορούν να γίνουν οι ίδιοι πραγματική δύναμη.

Επομένως, πρέπει να επιλέξουμε: παραμένουμε απλώς μια μεγάλη αγορά, υποκείμενη στις προτεραιότητες των άλλων; Ή κάνουμε τα απαραίτητα βήματα για να γίνουμε μια ενιαία δύναμη; Ας είμαστε σαφείς: το άθροισμα μικρών χωρών δεν δημιουργεί ένα ισχυρό μπλοκ. Αυτή είναι η λογική της συνομοσπονδίας – η λογική σύμφωνα με την οποία η Ευρώπη εξακολουθεί να λειτουργεί όσον αφορά την άμυνα, την εξωτερική πολιτική και τη φορολογία.

Αυτό το μοντέλο δεν παράγει ρεύμα. Μια ομάδα κρατών που συντονίζει παραμένει μια ομάδα κρατών – το καθένα με βέτο, το καθένα με τους δικούς του υπολογισμούς, το καθένα ευάλωτο στον κίνδυνο να στοχοποιηθεί μεμονωμένα. Η εξουσία απαιτεί να περάσει η Ευρώπη από συνομοσπονδία σε ομοσπονδία. Όπου η Ευρώπη έχει ομοσπονδιοποιηθεί – στο εμπόριο, τον ανταγωνισμό, την ενιαία αγορά, τη νομισματική πολιτική – μας σέβονται ως δύναμη και διαπραγματευόμαστε ως ενιαία οντότητα. Το βλέπουμε σήμερα στις επιτυχημένες εμπορικές συμφωνίες που διαπραγματεύονται με την Ινδία και τη Λατινική Αμερική. Όπου δεν το έχουμε κάνει – στην άμυνα, στη βιομηχανική πολιτική, στις εξωτερικές υποθέσεις – μας αντιμετωπίζουν ως μια χαλαρή συνάθροιση κρατών μεσαίου μεγέθους, που προορίζονται να αντιμετωπίζονται ανάλογα. Και όπου το εμπόριο και η ασφάλεια διασταυρώνονται, τα δυνατά μας σημεία δεν μπορούν να προστατεύσουν τις αδυναμίες μας. Μια Ευρώπη ενωμένη στο εμπόριο αλλά κατακερματισμένη στην άμυνα θα δει την εμπορική της ισχύ να χρησιμοποιείται ως μοχλός κατά της εξάρτησής της από την ασφάλεια – όπως συμβαίνει σήμερα.

Κάποιοι θα πουν ότι δεν πρέπει να δράσουμε μέχρι να ενισχυθεί η θέση μας, μέχρι να είμαστε πιο ενωμένοι. Αλλά αυτός ο συμβιβασμός είναι απατηλός. Μόνο με τη μετακίνηση δημιουργούμε τις προϋποθέσεις για δράση αργότερα. Η ενότητα δεν προηγείται της δράσης. Σφυρηλατείται με τη λήψη αποφάσεων από κοινού, με την κοινή εμπειρία και την αλληλεγγύη που δημιουργούν και με την ανακάλυψη ότι μπορούμε να αναλάβουμε την ευθύνη για το αποτέλεσμα.

Από την άλλη πλευρά, η οικοδόμηση μιας συλλογικής δύναμης δεν θα είναι η ίδια για την Ευρώπη όπως ήταν για την Κίνα, ή όπως φαίνεται τώρα να είναι για τις Ηνωμένες Πολιτείες. Οι Ηνωμένες Πολιτείες, στην τρέχουσα στάση τους, επιδιώκουν κυριαρχία και συνεργασία. Η Κίνα υποστηρίζει το μοντέλο ανάπτυξής της εξάγοντας το κόστος της σε άλλους. Η ευρωπαϊκή ολοκλήρωση οικοδομείται διαφορετικά: όχι στη βία, αλλά στην κοινή βούληση· όχι για την υποταγή, αλλά για το κοινό όφελος.

Είναι μια ολοκλήρωση χωρίς υποταγή – πολύ προτιμότερη, αλλά πολύ πιο δύσκολη. Αυτό απαιτεί διαφορετική προσέγγιση. Το έχω ονομάσει αυτό «πραγματιστικό φεντεραλισμό». Ρεαλιστικό, διότι πρέπει να λάβουμε τα δυνατά μέτρα, μαζί με πρόθυμους εταίρους, σε τομείς όπου μπορεί να σημειωθεί πρόοδος. Αλλά είναι επίσης φεντεραλισμός, γιατί ο στόχος έχει σημασία. Η κοινή δράση και η αμοιβαία εμπιστοσύνη πρέπει να δημιουργήσουν θεσμούς με πραγματική εξουσία λήψης αποφάσεων – θεσμούς που μπορούν να δράσουν αποφασιστικά σε όλες τις περιστάσεις.»