Επενδύσεις: Ποιος θα πληρώσει το κόστος από την καθυστέρηση;

Ανησυχία για τις επενδύσεις προκαλούν τα πρώτα στοιχεία εκτέλεσης του Προγράμματος Δημοσίων Επενδύσεων (ΠΔΕ) για το 2026, καθώς η υστέρηση που καταγράφηκε στο κλείσιμο του 2025 φαίνεται να μεταφέρεται και στις πρώτες εβδομάδες της νέας χρονιάς. Η υποεκτέλεση ενεργοποίησε τα πρώτα καμπανάκια κινδύνου στο οικονομικό επιτελείο και στην αγορά, καθώς τα δεδομένα δείχνουν ότι οι καθυστερήσεις δεν ήταν συγκυριακές αλλά αντίθετα έχουν δομικά χαρακτηριστικά που επηρεάζουν τη ροή μεγάλων έργων.

Τα προσωρινά στοιχεία εκτέλεσης του 2025 κατέγραψαν δαπάνες ΠΔΕ περίπου 10,1 δισ. ευρώ, έναντι στόχου €11,6 δισ., αφήνοντας υστέρηση περίπου €1,5 δισ. Το ποσό αυτόαντιστοιχεί σε πληρωμές έργων που μεταφέρθηκαν χρονικά, σε καθυστερημένες εκταμιεύσεις συγχρηματοδοτούμενων προγραμμάτων και σε έργα υποδομής που προχώρησαν με βραδύτερο ρυθμό από τον προγραμματισμένο.

Το πρόβλημα γίνεται πιο ορατό στις αρχές του 2026, καθώς οι εκκρεμότητες συσσωρεύονται. Η μετάθεση πληρωμών προς το επόμενο έτος πιέζει τις ταμειακές ροές κατασκευαστικών εταιρειών και προμηθευτών, αυξάνει το κόστος χρηματοδότησης για έργα που βρίσκονται ήδη σε εξέλιξη και δημιουργεί αβεβαιότητα σε περιφέρειες που στηρίζουν σημαντικό μέρος της οικονομικής τους δραστηριότητας στις δημόσιες επενδύσεις.

Το βασικό ερώτημα ωστόσο, είναι ποιος πληρώνει στην πράξη τις καθυστερήσεις που δεν μένουν στα χαρτιά;

Οι τέσσερις εστίες κινδύνου για τις επενδύσεις

1. Διαγωνιστικές και δικαστικές εμπλοκές

Οι προσφυγές σε διαγωνισμούς παραμένουν η πιο συχνή αιτία καθυστέρησης. Ακόμη και έργα ώριμα τεχνικά, όπως οδικοί άξονες και αναβαθμίσεις δικτύου, μπορεί να μείνουν για μήνες «παγωμένα» έως ότου ολοκληρωθεί ο κύκλος ενστάσεων. Σε μεγάλα έργα άνω των 100 εκατ. ευρώ, κάθε τρίμηνο καθυστέρησης αυξάνει το κόστος κατασκευής λόγω ανατιμήσεων υλικών και χρηματοδότησης.

2. Αναθεωρήσεις προϋπολογισμών λόγω κόστους

Παρά τη σχετική αποκλιμάκωση του γενικού πληθωρισμού, το κόστος βασικών δομικών υλικών και ενεργειακών εισροών παραμένει υψηλότερο από τα προ πανδημίας επίπεδα. Σε ορισμένες κατηγορίες (χάλυβας, βιομηχανικά προϊόντα), οι τιμές εξακολουθούν να είναι 20-30% υψηλότερες σε σχέση με το 2019. Αυτό δημιουργεί ανάγκη για αναθεώρηση συμβάσεων ή συμπληρωματικές πιστώσεις, διαδικασία που καθυστερεί τις πληρωμές.

3. Ανεπάρκεια ωρίμανσης μελετών και αδειοδοτήσεων

Έργα που εντάχθηκαν στο Ταμείο Ανάκαμψης με αυστηρά χρονοδιαγράμματα συχνά δεν είχαν πλήρη ωριμότητα σε επίπεδο μελετών ή περιβαλλοντικών εγκρίσεων. Η επιτάχυνση ένταξης για να «κλειδώσουν» πόροι μεταφέρθηκε αργότερα σε καθυστερήσεις στην υλοποίηση.

4. Ταμειακή πίεση και ροή συγχρηματοδοτήσεων

Η καθυστέρηση στην απορρόφηση ευρωπαϊκών πόρων και η χρονική απόσταση μεταξύ εθνικής δαπάνης και κοινοτικής επιστροφής δημιουργεί πίεση στη ρευστότητα. Σε περιόδους αυξημένων δημοσιονομικών αναγκών, οι πληρωμές μετακινούνται χρονικά, επηρεάζοντας αλυσιδωτά την αγορά.

Μέρος του κόστους επωμίζονται και οι περιφέρειες και οι τοπικές οικονομίες

Ποια έργα «δίνουν» σήματα καθυστέρησης

Οι πρώτες ενδείξεις αφορούν τα οδικά και σιδηροδρομικά έργα. Σε ορισμένες επεκτάσεις αυτοκινητοδρόμων και σε έργα σιδηροδρομικής αναβάθμισης, η πρόοδος κινείται με χαμηλότερους ρυθμούς από τον αρχικό σχεδιασμό. Η καθυστέρηση πληρωμών επηρεάζει υπεργολάβους και προμηθευτές υλικών.

Έργα διασύνδεσης, αποθήκευσης και αναβάθμισης δικτύων αντιμετωπίζουν εμπλοκές σε αδειοδοτήσεις, αλλά και τοπικές αντιδράσεις. Κάθε μήνας καθυστέρησης αυξάνει το κόστος κεφαλαίου για επενδυτές και κρατικούς φορείς.

Πρόβλημα αντιμετωπίζουν και ψηφιακά έργα και δημόσια IT projects. Η ψηφιακή μετάβαση χρηματοδοτείται σημαντικά από ευρωπαϊκούς πόρους, όμως η πολυπλοκότητα διαγωνισμών και η εξάρτηση από εξειδικευμένους προμηθευτές οδηγεί σε επιβραδύνσεις.

Αθροιστικά, οι τρεις κατηγορίες απορροφούν πάνω από το 60% των δαπανών ΠΔΕ. Όταν αυτές επιβραδύνουν, το αποτύπωμα γίνεται άμεσα ορατό.

Πρόβλημα όμως δημιουργείται και στο κρατικό ταμείο, καθώς οι δημόσιες επενδύσεις λειτουργούν πολλαπλασιαστικά

Το βασικό ερώτημα ωστόσο, είναι ποιος πληρώνει στην πράξη τις καθυστερήσεις που δεν μένουν στα χαρτιά; Τα στοιχεία δείχνουν οτι το «λογαριασμό» πληρώνουν κατασκευαστικές και προμηθευτές. Όταν μια πληρωμή καθυστερεί 3 με 6 μήνες, οι εταιρείες χρηματοδοτούν ενδιάμεσα το έργο με ίδια κεφάλαια ή τραπεζικό δανεισμό. Με επιτόκια δανεισμού επιχειρήσεων γύρω στο 5-6%, αυξάνει το συνολικό κόστος του έργου.

Μέρος του κόστους επωμίζονται και οι περιφέρειες και οι τοπικές οικονομίες. Σε πολλές περιοχές, τα μεγάλα έργα αποτελούν βασική πηγή απασχόλησης, καθώς οι δημόσιες επενδύσεις εκτιμάται ότι στηρίζει άμεσα και έμμεσα χιλιάδες θέσεις εργασίας. Όταν η ροή μειώνεται, η τοπική κατανάλωση επηρεάζεται.

Πρόβλημα όμως δημιουργείται και στο κρατικό ταμείο, καθώς οι δημόσιες επενδύσεις λειτουργούν πολλαπλασιαστικά. Αν οι δημόσιες επενδύσεις υστερούν, αυτόματα σημαίνει απώλειες για το Ελληνικό  ΑΕΠ. Η καθυστέρηση έργων αυξάνει το τελικό κόστος, περιορίζει την απορρόφηση πόρων του Ταμείου Ανάκαμψης και δημιουργεί αναπτυξιακό κενό. Σε μια περίοδο όπου η οικονομία χρειάζεται επενδυτική ώθηση για να διατηρήσει ρυθμούς ανάπτυξης άνω του 2%, η επιβράδυνση του ΠΔΕ λειτουργεί ως φρένο.