Η κοινωνική αποζημίωση 

Στις ταινίες καταστροφής μπορεί η φαντασία των σεναριογράφων να ξεπερνάει την πραγματικότητα, αλλά πρόκειται περισσότερο για διαφορά κλίμακας. Τα τελευταία χρόνια εμφανίζονται όλο και πιο συχνά ακραία φαινόμενα συνδεδεμένα με περιβαλλοντολογικούς κινδύνους. Μεγάλου μεγέθους κλιματικές διαταραχές, σεισμοί, υγειονομικές κρίσεις κλονίζουν την πίστη για τον έλεγχο της μοίρας του ανθρώπου. Μάλιστα, οι καταστροφές έχουν αποκτήσει εξαιρετική δυναμική, αφού εμφανίζονται, όλο και πιο συχνά, απροειδοποίητα και σε μεγάλη έκταση. Η επιδίωξη της μέγιστης δυνατής ασφάλειας του ζωτικού πυρήνα του ατόμου αρχίζει να κλονίζεται από το απρόβλεπτο που δεν εξορκίζεται ούτε τιθασεύεται.H φυσική καταστροφή ποτέ δεν τελειώνει με την επέλευση της ίδιας της θεομηνίας. Ακολουθεί η επούλωση των πληγών που δύσκολα επέρχεται χωρίς την κρατική συνδρομή. Ειδάλλως, η φυσική καταστροφή καταλήγει σε κοινωνική.

Η ανάληψη της κοινωνικής ευθύνης από το κράτος αποβλέπει στην αντιμετώπιση καταστροφών που υπερβαίνουν τα λογικά (ανθρώπινα) όρια της ατομικής ευθύνης.

Στην «κοινωνία του ρίσκου» δεν υπάρχουν μόνο οι κλασικοί κίνδυνοι που καλύπτονται από την κοινωνική ασφάλιση και τα συστήματα κοινωνικής προστασίας. Τα ρίσκα της λεγόμενης μετανεωτερικότητας είναι απρόβλεπτα, αφού δεν υπακούουν σε κανονικότητες και δεν μπορούν, γι’ αυτό το λόγο, να υπολογιστούν με βάση το νόμο των πιθανοτήτων. Δεν είναι προβλέψιμα και γι’ αυτό δεν είναι ασφαλίσιμα. Τα νέα «ρίσκα» δεν γνωρίζουν ταξικές διαστρωματώσεις, αφορούν μεγάλο αριθμό ατόμων, ενώ οι συνέπειές τους είναι ανυπολόγιστες για όλους. Λ.χ. το πυρηνικό ατύχημα του Τσερνομπίλ, η νόσος των τρελών αγελάδων, η πανδημία COVID 19, οι πλημμύρες, οι τυφώνες δεν θα μπορούσαν να αντιμετωπιστούν στο πλαίσιο της κοινωνικής ασφάλισης. Κάτω από διάφορες ονομασίες τα ακραία καιρικά φαινόμενα δίνουν την εικόνα του μοιραίου και μη αντιμετωπίσιμου. Η δε φυσική καταστροφή δεν είναι τόσο φυσική, αφού οφείλεται σε ανθρώπινες συμπεριφορές, όπως είναι η μόλυνση του περιβάλλοντος, η κρατική ολιγωρία απέναντι στην κλιματική αλλαγή και οι νεοφιλελεύθερες πολιτικές.

Η ανάληψη της κοινωνικής ευθύνης από το κράτος αποβλέπει στην αντιμετώπιση καταστροφών που υπερβαίνουν τα λογικά (ανθρώπινα) όρια της ατομικής ευθύνης. Τα ακραία φαινόμενα, λόγω της μεγάλης τους κλίμακας, αναδεικνύουν την κοινή μοίρα των μελών της κοινωνίας. Ενώπιον των μαζικών καταστροφών -καταστάσεων με τραγικές συνέπειες για μεγάλο αριθμό ατόμων-, το σύγχρονο κοινωνικό κράτος, ενεργοποιώντας την εθνική αλληλεγγύη, αναγκάζεται συχνά να λάβει a posteriori μέτρα κοινωνικής αποζημίωσης.

Μια νέα έκφραση της ασφάλειας αποτελεί η αποκατάσταση των ζημιών από τις φυσικές καταστροφές. Τα κράτη δεν μπορούν να αδιαφορήσουν για τα δεινά των ατόμων. Στη θέση της ασφάλειας των κρατών αναδύθηκε η «ανθρώπινη ασφάλεια». Η αρχή της πρόληψης, όπως και της προφύλαξης, είναι ικανές να αντιμετωπίσουν το φόβο μας, ενώ η αποκατάσταση των ζημιών μας απελευθερώνει από την ανάγκη. Πρόληψη και επανόρθωση βαδίζουν δίπλα – δίπλα στο ίδιο δύσβατο μονοπάτι.

Ενόψει των ανωτέρω, η αναθεώρηση είναι μια ευκαιρία για την είσοδο ενός νέου θεμελιώδους δικαιώματος στο Σύνταγμα. Η αλήθεια είναι ότι τα «κλασικά» κοινωνικά δικαιώματα δεν αρκούν πάντα στην περίπτωση των φυσικών καταστροφών. Καλύπτουν συγκεκριμένο είδος αναγκών (εργασία, οικογένεια, υγεία, κατοικία, εισόδημα). Ωστόσο, μπροστά σε κατακλυσμιαίες καταστάσεις, ο άνθρωπος απογυμνώνεται ολοκληρωτικά. Περιέρχεται σε μηδενικό σημείο, σε καταστάσεις έκτακτης ανάγκης, που πολλές φορές ούτε ένα εθνικό κράτος μπορεί να αντιμετωπίσει. Τα συστήματα κοινωνικής προστασίας δεν είναι ανθεκτικά απέναντι στην επέλευση ακραίων καιρικών φαινομένων, γιατί σχεδιάστηκαν πάνω σε παραδοσιακούς κινδύνους.

Στο πλαίσιο λοιπόν της επικείμενης αναθεώρησης του Συντάγματος, θα πρέπει να αποτελέσει αντικείμενο διαλόγου ένα νέο κοινωνικό δικαίωμα, το δικαίωμα κρατικής αποκατάστασης των συνεπειών από φυσικές καταστροφές. Το δικαίωμα αυτό θα συνίσταται στην «κοινωνικοποίηση» (συλλογική ευθύνη) νέων μαζικών κινδύνων που δεν μπορούν να αντιμετωπιστούν με αποτελεσματικότητα από τους ήδη υπάρχοντες μηχανισμούς, ούτε από την ατομική πρόνοια. Στο πλαίσιο «του χρέους της αλληλεγγύης», το κράτος μεσολαβεί ώστε οι πολίτες/ θύματα να αποζημιωθούν από εκείνους που είχαν περισσότερη τύχη. Για τη διαφανή και θεσμική υλοποίησή του θα απαιτηθεί η ίδρυση ενός Ειδικού Ταμείου (Ταμείου Κλιματικού Χρέους). Το ειδικό αυτό Ταμείο για το Κλίμα πέρα από την αποζημιωτική του παρέμβαση σε περίπτωση καταστροφών, θα καλύπτει και τις κοινωνικές δαπάνες της πράσινης μετάβασης.

Σήμερα, η αντιμετώπιση των καταστροφών δεν οργανώνεται στη βάση σαφών (οριοθετημένων, τυποποιημένων) δικαιωμάτων, αλλά προκρίνεται η διακριτική ευχέρεια του κράτους να παρέμβει όποτε και όπως αυτό επιθυμεί και δύναται. Τα όποια μέτρα κινούνται σ’ ένα αυστηρά δημοσιονομικό πλαίσιο. Συνήθως, οι καταστροφές δύσκολα συνταιριάζουν με την προβλεψιμότητα των προϋπολογισμών. Η ανάληψη του οικονομικού βάρους των φυσικών καταστροφών πρέπει να γίνει από τον κρατικό προϋπολογισμό ή από ειδικούς φόρους. Για την κάλυψη των θυμάτων ατυχημάτων (απροσδιόριστης αιτίας) ή καταστροφών, έχουν δημιουργηθεί σε πολλές χώρες αποζημιωτικά κεφάλαια. Ειδικότερα, η «κοινωνική αποζημίωση» αποτελεί οργανωμένη μορφή αλληλεγγύης -όπως η κοινωνική ασφάλιση- που αναλαμβάνει τη συλλογική ευθύνη για κάλυψη ιδιαίτερα επαχθών ζημιών, λόγω απρόβλεπτων φυσικών και κοινωνικογενών καταστροφών.

*Ο  Άγγελος Στεργίου είναι Ομότιμος Καθηγητής Νομικής Σχολής ΑΠΘ