Κομμουνιστικό Μανιφέστο – 178 χρόνια μετά και παραμένει επίκαιρο

Δεν ήταν βιβλίο – ήταν προκήρυξη.

Και δεν ήταν θεωρία – ήταν ένα κάλεσμα.

Όταν ο Μαρξ και ο Ένγκελς υπέγραφαν το Κομμουνιστικό Μανιφέστο, δεν έγραφαν απλώς για την εποχή τους — προανήγγελλαν μια σύγκρουση που θα σημάδευε τον επόμενο αιώνα.

Το Κομμουνιστικό Μανιφέστο, με αρχικό τίτλο Μανιφέστο του Κομμουνιστικού Κόμματος (Manifest der Kommunistischen Partei), δημοσιεύθηκε στο Λονδίνο στις 21 Φεβρουαρίου του 1848.

Παραγγελμένο από την Κομμουνιστική Ένωση κατά τη διάρκεια μιας περιόδου επαναστατικής αναταραχής στην Ευρώπη, το φυλλάδιο επιδίωξε να διατυπώσει τις αρχές και τους στόχους του κομμουνισμού με σαφή, συστηματικό και προσιτό τρόπο.Παρά το μικρό του μέγεθος, εξελίχθηκε σε ένα από τα σημαντικότερα πολιτικά κείμενα στην ιστορία, αν και αρχικά δεν γνώρισε επιτυχία, όπως αναφέρει η Britannica.

Οι κομμουνιστές, ως πρωτοπόροι της εργατικής τάξης, θεωρούνταν το κοινωνικό εκείνο τμήμα που θα επιτύγχανε την «κατάργηση της ιδιωτικής ιδιοκτησίας» και θα «ανέβαζε το προλεταριάτο στη θέση της άρχουσας τάξης».

Οι κομμουνιστές, ως πρωτοπόροι της εργατικής τάξης, θεωρούνταν το κοινωνικό εκείνο τμήμα που θα επιτύγχανε την «κατάργηση της ιδιωτικής ιδιοκτησίας» και θα «ανέβαζε το προλεταριάτο στη θέση της άρχουσας τάξης»

Η πρώτη έκδοση του Κομμουνιστικού Μανιφέστου 21/02/1848

Ιστορικό πλαίσιο και βασική θέση

Το Μανιφέστο ξεκινά με την περίφημη δήλωση: «Ένα φάντασμα στοιχειώνει την Ευρώπη – το φάντασμα του κομμουνισμού». Ο Μαρξ και ο Ένγκελς παρατηρούν ότι οι κυρίαρχες ελίτ της Ευρώπης καταγγέλλουν τους αντιπάλους τους ως κομμουνιστές, γεγονός που αποδεικνύει ότι ο κομμουνισμός είχε ήδη αναγνωριστεί ως πολιτική δύναμη. Υποστηρίζουν ότι οι κομμουνιστές οφείλουν να διακηρύξουν ανοιχτά τους στόχους τους — και αυτός είναι ο σκοπός του κειμένου.

Στον πυρήνα του Μανιφέστου βρίσκεται η θεωρία του ιστορικού υλισμού: η ιδέα ότι η ανάπτυξη των ανθρώπινων κοινωνιών καθορίζεται πρωτίστως από τις υλικές οικονομικές συνθήκες.

Σύμφωνα με τον Μαρξ και τον Ένγκελς, «η ιστορία όλων των έως τώρα κοινωνιών είναι ιστορία ταξικών αγώνων». Οι κοινωνίες διακρίνονταν σε τάξεις ανάλογα με τη σχέση τους με τα μέσα παραγωγής — δηλαδή τα εργαλεία, τη γη και τους πόρους που χρησιμοποιούνται για την παραγωγή αγαθών.

Οι συγγραφείς περιγράφουν την ευρεία ιστορική εξέλιξη των τρόπων παραγωγής: τον πρωτόγονο κομμουνισμό, τις αρχαίες δουλοκτητικές κοινωνίες, την φεουδαρχία και, τέλος, τον καπιταλισμό. Κάθε στάδιο χαρακτηρίζεται από μια άρχουσα τάξη που ελέγχει την παραγωγή και μια καταπιεσμένη τάξη που εκτελεί την εργασία.

Άγαλμα των Μαρξ – Ένγκελς στο Βερολίνο

Καπιταλισμός και ταξική πάλη

Ο Μαρξ και ο Ένγκελς υποστηρίζουν ότι ο καπιταλισμός αποτελεί επαναστατικό σύστημα. Η αστική τάξη μετασχημάτισε την κοινωνία μέσω της εκβιομηχάνισης, της παγκόσμιας επέκτασης των αγορών και της διάλυσης των φεουδαρχικών σχέσεων. Με αυτόν τον τρόπο δημιούργησε τεράστια παραγωγική δυναμικότητα και διασύνδεσε την παγκόσμια οικονομία.

Ωστόσο, ο καπιταλισμός παράγει και αστάθεια. Ανανεώνει διαρκώς τα μέσα παραγωγής, διαταράσσοντας τις παραδοσιακές κοινωνικές δομές.

Η αστική τάξη συσσωρεύει πλούτο εκμεταλλευόμενη το προλεταριάτο. Οι εργαζόμενοι πωλούν την εργατική τους δύναμη έναντι μισθού, όμως η αξία που παράγουν υπερβαίνει την αμοιβή τους· η διαφορά αυτή μετατρέπεται σε κέρδος για τον καπιταλιστή.

Κατά τον Μαρξ, αυτή η διαδικασία οδηγεί στην αποξένωση: οι εργαζόμενοι απομακρύνονται από το προϊόν της εργασίας τους, από τους άλλους και από τη δημιουργική τους φύση.

Ο καπιταλισμός προκαλεί επίσης περιοδικές κρίσεις υπερπαραγωγής, όταν τα αγαθά δεν μπορούν να διατεθούν κερδοφόρα, οδηγώντας σε υφέσεις. Παράλληλα, πολώνει την κοινωνία σε δύο κύριες τάξεις, περιορίζοντας τις ενδιάμεσες κοινωνικές ομάδες. Η ανάπτυξη ταξικής συνείδησης, προβλέπουν οι συγγραφείς, θα οδηγήσει τελικά σε επανάσταση.

Οι Μαρξ και Ένγκελς με τις συζύγους τους

Ο ρόλος των Κομμουνιστών

Στη Δεύτερη Ενότητα, οι συγγραφείς εξηγούν τη θέση των κομμουνιστών στο ευρύτερο εργατικό κίνημα. Οι κομμουνιστές δεν συγκροτούν ένα ξεχωριστό κόμμα που αντιπαρατίθεται στις άλλες οργανώσεις της εργατικής τάξης. Αντίθετα, εκφράζουν τα μακροπρόθεσμα συμφέροντα του προλεταριάτου στο σύνολό του, υπερβαίνοντας τα εθνικά σύνορα και τις επιμέρους διεκδικήσεις.

Απαντώντας στην κριτική ότι ο κομμουνισμός επιδιώκει την κατάργηση κάθε μορφής ιδιοκτησίας και την αποδόμηση της οικογένειας, διευκρινίζουν ότι στόχος τους είναι η κατάργηση της αστικής ιδιωτικής ιδιοκτησίας — δηλαδή της ιδιοκτησίας των μέσων παραγωγής που επιτρέπει την εκμετάλλευση — και όχι των προσωπικών αντικειμένων. Απορρίπτουν επίσης την κατηγορία ότι ο κομμουνισμός προωθεί την τεμπελιά, υποστηρίζοντας ότι, στον καπιταλισμό, η μεγάλη πλειονότητα δεν διαθέτει παραγωγική ιδιοκτησία, ενώ η εργασία θα συνεχίσει να αποτελεί θεμελιώδες στοιχείο και σε μια διαφορετική κοινωνική οργάνωση.

Στο κείμενο προτείνονται άμεσα μέτρα για τη μετάβαση προς τον κομμουνισμό, μεταξύ των οποίων η κατάργηση της ιδιωτικής ιδιοκτησίας γης και των δικαιωμάτων κληρονομιάς, η θέσπιση προοδευτικής φορολογίας εισοδήματος, η συγκέντρωση της πίστωσης και των μεταφορών στα χέρια του κράτους, η επέκταση της δημόσιας βιομηχανίας, η καθολική εκπαίδευση και η κατάργηση της παιδικής εργασίας. Τα μέτρα αυτά παρουσιάζονται ως μεταβατικά βήματα προς μια αταξική κοινωνία, όπου η παραγωγή θα υπηρετεί τις κοινωνικές ανάγκες και όχι το ιδιωτικό κέρδος.

Ο απώτερος στόχος είναι μια κοινωνία χωρίς ταξικές διακρίσεις, στην οποία τα άτομα θα μπορούν να αναπτύσσουν ελεύθερα τις ικανότητές τους. Το όραμα αυτό συνοψίζεται στην περίφημη φράση: «Εργάτες όλου του κόσμου, ενωθείτε! Δεν έχετε τίποτα να χάσετε παρά τις αλυσίδες σας».

Κριτική άλλων σοσιαλιστικών κινημάτων

Στην Τρίτη Ενότητα εξετάζονται άλλα σοσιαλιστικά και κομμουνιστικά ρεύματα της εποχής. Οι συγγραφείς τα διακρίνουν σε Αντιδραστικό Σοσιαλισμό (που περιλαμβάνει φεουδαρχικές και μικροαστικές εκδοχές), Συντηρητικό ή Αστικό Σοσιαλισμό και Κριτικό-Ουτοπικό Σοσιαλισμό.

Επικρίνουν τον φεουδαρχικό σοσιαλισμό για τη ρομαντικοποίηση του παρελθόντος και τον μικροαστικό για την επιθυμία διατήρησης της μικρής ιδιοκτησίας, την οποία θεωρούν ιστορικά ξεπερασμένη. Ο αστικός σοσιαλισμός, κατά την άποψή τους, επιχειρεί να διορθώσει τις παθογένειες του καπιταλισμού χωρίς να θίξει τη θεμελιώδη δομή του. Αν και αναγνωρίζουν ότι οι ουτοπικοί σοσιαλιστές άσκησαν οξυδερκή κοινωνική κριτική, τους καταλογίζουν ότι δεν εντόπισαν τον κεντρικό ιστορικό ρόλο του προλεταριάτου.

Για τους ίδιους, ο κομμουνισμός διαφοροποιείται επειδή στηρίζεται στην υλική ανάλυση των κοινωνικών σχέσεων και στην έννοια της ταξικής πάλης, και όχι σε ηθικές εκκλήσεις ή εξιδανικευμένα οράματα.

Διεθνισμός και επαναστατική προοπτική

Στην τελευταία ενότητα εξετάζεται η στάση των κομμουνιστών απέναντι στους πολιτικούς αγώνες της εποχής, ιδιαίτερα στην Ευρώπη των μέσων του 19ου αιώνα. Οι συγγραφείς στηρίζουν τα δημοκρατικά και ριζοσπαστικά κινήματα, επισημαίνοντας όμως ότι η προλεταριακή επανάσταση θα ακολουθήσει ιστορικά την αστική.

Οραματίζονται διεθνή αλληλεγγύη των εργαζομένων, πέρα από εθνικά σύνορα. Αν και προέβλεψαν επικείμενες επαναστάσεις — ιδίως στη Γερμανία — οι εξελίξεις δεν επιβεβαίωσαν άμεσα αυτές τις προσδοκίες. Παρ’ όλα αυτά, το κάλεσμά τους για παγκόσμια ενότητα της εργατικής τάξης καθιερώθηκε ως εμβληματικό σύνθημα του σοσιαλιστικού κινήματος.

Μνημείο για τον κομμουνισμό στη Μόσχα

Δημοσίευση και επιρροή

Το Μανιφέστο δημοσιεύθηκε αρχικά στα γερμανικά στο Λονδίνο το 1848 και είχε περιορισμένο άμεσο αντίκτυπο. Μετά την αποτυχία των Επαναστάσεων του 1848 και τη διάλυση της Κομμουνιστικής Ένωσης, περιήλθε σε σχετική αφάνεια.

Επανήλθε στο προσκήνιο τη δεκαετία του 1870, όταν ο Μαρξ απέκτησε ευρύτερη αναγνώριση μέσω της συμμετοχής του στη Διεθνή Ένωση Εργατών και της στήριξής του στην Παρισινή Κομμούνα. Μετά την Οκτωβριανή Επανάσταση του 1917 στη Ρωσία, υπό την ηγεσία του Λένιν, το Μανιφέστο αναδείχθηκε σε θεμελιώδες κείμενο για τα κομμουνιστικά κινήματα και κράτη.

Μεταφράστηκε σε δεκάδες γλώσσες και εντάχθηκε στα πανεπιστημιακά προγράμματα σπουδών, αναγνωριζόμενο όχι μόνο ως βασικό μαρξιστικό έργο αλλά και ως σημαντικό κείμενο πολιτικής θεωρίας.

Κληρονομιά και κριτική

Το Μανιφέστο έχει επαινεθεί για τη δυναμική του γλώσσα, τη διεισδυτική ιστορική ανάλυση και τις παρατηρήσεις του σχετικά με την παγκόσμια επέκταση του καπιταλισμού και τις επαναλαμβανόμενες οικονομικές κρίσεις. Πολλοί θεωρούν ότι οι αναλύσεις του για την παγκοσμιοποίηση, την ανισότητα και την οικονομική αστάθεια διατηρούν την επικαιρότητά τους.

Ταυτόχρονα, επικριτές επισημαίνουν αποτυχημένες προβλέψεις, ιδίως την εκτίμηση περί άμεσης προλεταριακής επανάστασης στις ανεπτυγμένες βιομηχανικές κοινωνίες. Η διεύρυνση της μεσαίας τάξης και η ανθεκτικότητα του καπιταλισμού οδήγησαν ορισμένους θεωρητικούς — όπως ο Έντουαρντ Μπερνστάιν — να υποστηρίξουν ότι ο σοσιαλισμός θα μπορούσε να προκύψει σταδιακά μέσω δημοκρατικών μεταρρυθμίσεων και όχι μέσα από βίαιη ρήξη.

Παρά τις αντιπαραθέσεις, το Κομμουνιστικό Μανιφέστο παραμένει ένα από τα πιο πολυδιαβασμένα και πολυσυζητημένα πολιτικά κείμενα στην ιστορία. Το βασικό του επιχείρημα — ότι οι οικονομικές δομές διαμορφώνουν τις κοινωνικές σχέσεις και ότι η ταξική πάλη αποτελεί κινητήρια δύναμη της ιστορικής εξέλιξης — εξακολουθεί να επηρεάζει την πολιτική θεωρία, τον κοινωνικό ακτιβισμό και τον ακαδημαϊκό διάλογο.

.