Δημοσιονομική υπεραπόδοση και ιδιωτική αδυναμία

Η ελληνική οικονομία καταγράφει τα τελευταία χρόνια μια αξιοσημείωτη δημοσιονομική προσαρμογή. Τα φορολογικά έσοδα κινούνται σταθερά πάνω από τους στόχους, η ανάπτυξη υπερβαίνει τον μέσο όρο της ευρωζώνης και τα πρωτογενή πλεονάσματα επανέρχονται ως μόνιμο χαρακτηριστικό της οικονομικής πολιτικής. Πίσω όμως από τη θετική εικόνα των δημόσιων μεγεθών, διαμορφώνεται μια λιγότερο ορατή αλλά κρίσιμη αντίφαση. Η καθαρή αποταμίευση των νοικοκυριών παραμένει ασθενής. Η διάσταση αυτή δεν είναι απλώς λεπτομέρεια. Αποτελεί βασικό δείκτη ανθεκτικότητας μιας οικονομίας.

Σύμφωνα με τα ευρωπαϊκά δεδομένα, το ποσοστό αποταμίευσης των ελληνικών νοικοκυριών υπολείπεται σημαντικά του μέσου όρου της Ευρωπαϊκής Ένωσης, όπου η αποταμίευση λειτουργεί ως μηχανισμός ασφάλειας  απέναντι σε εισοδηματικούς κραδασμούς. Στην Ελλάδα, αντιθέτως τα πράγματα είναι διαφορετικά. Το φαινόμενο αυτό συνδέεται με τρεις διαρθρωτικούς παράγοντες. Πρώτον, η παρατεταμένη περίοδος κρίσης και δημοσιονομικής προσαρμογής απομείωσε τα αποθεματικά των νοικοκυριών. Η αναπλήρωση μάλιστα αυτών των απωλειών των προηγούμενων ετών δεν έχει ακόμη ολοκληρωθεί. Δεύτερον, η δομή της ελληνικής οικονομίας παραμένει έντονα προσανατολισμένη στην κατανάλωση και λιγότερο στη συσσώρευση κεφαλαίου. Η επενδυτική δραστηριότητα βελτιώνεται, αλλά εξακολουθεί να εξαρτάται σε σημαντικό βαθμό από ευρωπαϊκούς πόρους και όχι από εγχώρια αποταμιευτικά διαθέσιμα. Τρίτον, το διαθέσιμο εισόδημα των νοικοκυριών, αν και αυξημένο ονομαστικά, εξακολουθεί να πιέζεται από το στεγαστικό κόστος, την ενέργεια και τις υπηρεσίες, περιορίζοντας τη δυνατότητα δημιουργίας καθαρής αποταμίευσης.

Έτσι η μακροοικονομική εικόνα που προκύπτει είναι σύνθετη. Το Δημόσιο εμφανίζει βελτιωμένη δημοσιονομική θέση, ενώ ο ιδιωτικός τομέας λειτουργεί με περιορισμένα περιθώρια ασφαλείας. Η απόκλιση αυτή ενέχει κινδύνους, ιδίως σε ένα περιβάλλον αυξημένων διεθνών αβεβαιοτήτων και απόσυρσης των έκτακτων μέτρων στήριξης.

Σε αυτό το σημείο λοιπόν τίθεται το ερώτημα αν θα μπορούσε μέρος της υπεραπόδοσης των εσόδων να αξιοποιηθεί με τρόπο που να ενισχύει την ιδιωτική κεφαλαιακή βάση. Όπως για παράδειγμα κίνητρα για μακροπρόθεσμη αποταμίευση, φορολογικές παρεμβάσεις που ευνοούν τη δημιουργία χρηματοοικονομικών αποθεμάτων, ενίσχυση της χρηματοοικονομικής παιδείας και διασύνδεση αποταμίευσης με επενδυτικά εργαλεία της πραγματικής οικονομίας θα μπορούσαν να λειτουργήσουν ως αντίβαρο.

Η πραγματική σύγκλιση με την Ευρώπη δεν αποτυπώνεται μόνο στους ρυθμούς ανάπτυξης ή στα δημοσιονομικά μεγέθη. Αποτυπώνεται και στη δυνατότητα των νοικοκυριών να δημιουργούν πλούτο, να επενδύουν και να αντέχουν σε περιόδους αστάθειας χωρίς εξάρτηση από έκτακτες παρεμβάσεις. Η μετάβαση από την οικονομία της κατανάλωσης στην οικονομία της συσσώρευσης κεφαλαίου αποτελεί ίσως το επόμενο μεγάλο στοίχημα.