Η κοινωνική κατοικία

Η στεγαστική κρίση όλο και οξύνεται, χωρίς κανένα σημάδι υποχώρησης. Όσα μέτρα πάρθηκαν ή παίρνονται, μέσα σε μια υπολειμματική λογική (επιδότηση ενοικίου), αποδεικνύονται ανεπαρκή. Η κυβέρνηση δεν αντιλαμβάνεται ότι το στεγαστικό δεν αφορά μόνο τα χαμηλά στρώματα, αλλά την ίδια τη μεσαία τάξη.

Το δικαίωμα στη στέγη δεν είναι μόνο η αντιμετώπιση του στεγαστικού αποκλεισμού. Αφορά όλους μας. Με τον παραμερισμό της προληπτικής δράσης του κράτους (ομαλοποίηση αγοράς και ενοικίασης ακινήτων), το ενδιαφέρον της μεσαίας τάξης περιορίστηκε στην αμυντική διάσταση του δικαιώματος, στην προστασία της κύριας κατοικίας από τους δανειστές (κυρίως τράπεζες).

Δεν αρκεί, όμως, η προστασία της κύριας κατοικίας, αλλά απαιτείται και η διευκόλυνση απόκτησής της. Από αυτή την άποψη, μπορεί να συμβάλλει αποφασιστικά ένα μέτρο που παραμερίστηκε σχεδόν αναίμακτα με τα Μνημόνια και δεν επανήλθε μετά το τέλος τους, η κοινωνική κατοικία (οι γνωστές εργατικές κατοικίες).

Η κοινωνική κατοικία αποτελεί σημαντικό κομμάτι των στεγαστικών πολιτικών, όπως της Πορτογαλίας, της Ισπανία, της Ιταλία, της Γαλλία, της Αυστρίας

Στην Ελλάδα, το δικαίωμα στη στέγη ως κοινωνικό παραμένει «αόρατο». Αν και με νεφελώδη και «χαλαρή» διατύπωση, συμπεριλαμβάνεται ανάμεσα στα κοινωνικά δικαιώματα του Συντ/τος (άρθρο 21, παρ. 4). Οι στεγαστικές ανάγκες καλύφθηκαν κυρίως μέσα από ένα μίγμα ιδιότυπων κρατικών παρεμβάσεων, δημοσιονομικά ουδέτερων (αντιπαροχή, νομιμοποίηση αυθαιρέτων, μεταφορά συντελεστών, κ.α.).

Η απουσία κλασικών μέτρων στεγαστικής πολιτικής δείχνει ότι το στεγαστικό δεν ήταν προτεραιότητα για ένα ήδη υπανάπτυκτο κοινωνικό κράτος, όπως το ελληνικό. Στα «πέτρινα χρόνια» της κρίσης δημοσίου χρέους, το δικαίωμα στη στέγη επανήλθε στην επικαιρότητα μαζί με τη φτωχοποίηση μέρους του πληθυσμού της χώρας και την κατακόρυφη αύξηση του αριθμού των αστέγων.

Μετά τα Μνημόνια, η απόκτηση στέγης «σκόνταψε» στη «φούσκα» του real estate. Από την άλλη, οι τιμές των ακινήτων βρίσκονται σε φανερή αναντιστοιχία με το επίπεδο των μισθών. Έτσι, σε μια Ελλάδα της ιδιοκατοίκησης, μέσω αρχικά αντιπαροχής και κατόπιν εύκολης πρόσβασης στο δανεισμό, το μεταπολεμικό όνειρο ολόκληρων γενεών καταρρέει και επανέρχεται η στεγαστική ανασφάλεια.

Η κοινωνική στέγη περιλαμβάνει όλες τις μορφές χρηματοδότησης των κατασκευαστικών δραστηριοτήτων του κράτους. Με τα Μνημόνια, σε μια δημοσιονομικά δοκιμαζόμενη χώρα, το κράτος εγκατέλειψε την κατασκευή λαϊκών κατοικιών. Ένα από τα θύματα της αποκατάστασης της δημοσιονομικής ισορροπίας ήταν και η στέγη, ο φτωχός συγγενής της κοινωνικής πολιτικής.

Ειδικότερα, η αποδυνάμωση της υπάρχουσας ισχνής πρόληψης επήλθε με την κατάργηση του ΟΕΚ. Ως γνωστόν, στην Ελλάδα, η κοινωνική παρέμβαση του κράτους στον τομέα της δημόσιας στέγασης είχε μεθοδευθεί μέσω του Οργανισμού Εργατικής Κατοικίας (ΟΕΚ). Ο τελευταίος χορηγούσε έτοιμες κατοικίες στους μισθωτούς που συμπλήρωναν τις προβλεπόμενες προϋποθέσεις (μισθωτοί ή συνταξιούχοι, χαμηλά εισοδήματα, μη έχοντες ιδιόκτητη κατοικία ή άλλα περιουσιακά στοιχεία, χρόνος ασφάλισης, επιτυχία στην κλήρωση).

Το πνεύμα το διέπον τη νομοθεσία περί εργατικής κατοικίας ήταν η κάλυψη των στοιχειωδών αναγκών των οικονομικώς ασθενέστερων εκ των εργατοϋπαλλήλων. Στις έξι δεκαετίες λειτουργίας του, ο Οργανισμός κατασκεύασε περίπου 50.000 κατοικίες.

Να διευκρινίσουμε ότι η χορήγηση κατοικίας δεν σήμαινε δωρεάν παραχώρηση τίτλου, αλλά πληρωμή τιμήματος με άτοκες μηνιαίες δόσεις. Η στεγαστική αποκατάσταση βρισκόταν μεταξύ κοινωνικής ασφάλισης και πρόνοιας. Επρόκειτο για μια παροχή μικτής φύσης. Δεν ήταν καθαρά ασφαλιστική, ούτε υπολειμματική (προνοιακή). Ο ΟΕΚ που είχε συσταθεί με το ΝΔ 2963/54, καταργήθηκε μνημονιακά με το ν. 4046/12.

Με την κατάργησή του το κράτος αποσύρθηκε από την κατασκευή εργατικών κατοικιών που αποτέλεσαν στην Ελλάδα οικιστικούς, κοινωνικούς θύλακες, εγκαταλείποντας, έτσι, απόλυτα έναν τόσο αποφασιστικό τομέα στην ιδιωτική πρωτοβουλία (αγορά). Πλέον δεν οικοδομούνται εργατικές κατοικίες που είχαν συνδεθεί και με πολεοδομικές παρεμβάσεις.

Το δικαίωμα στη στέγη περιλαμβάνει και την προσφορά κατοικίας σε προσιτό κόστος, πτυχή που ικανοποιούσε η παρέμβαση του Οργανισμού Εργατικής Κατοικίας. Μετά την κατάργηση του ΟΕΚ επικράτησε μια καθαρά υπολειμματική προσέγγιση που καλύπτει μόνο ακραίες και ορατές περιπτώσεις αστέγων.

Το σύστημα παραμένει «φτωχό» σε πόρους, κατακερματισμένο και ξενωνοκεντρικό. Οι κρατικές παρεμβάσεις έχουν κυρίως κατασταλτικό χαρακτήρα. Με τη στροφή του νομοθέτη εγκαταλείφθηκε πλέον η αρχή της καθολικότητας και η απόλαυση του δικαιώματος περιορίζεται αποκλειστικά στη στέγαση των οικονομικά αδυνάμων. Αυτή η μετάλλαξη του προγράμματος δημόσιας στέγασης σε πρόγραμμα καθαρά πρόνοιας δεν συνάδει με τις προθέσεις του άρθρου 21, παρ. 4 του Συντ/τος. Εξάλλου, η επιδότηση ενοικίου δεν μπορεί να αναχαιτίσει το πρόβλημα της στέγης, γιατί δεν παρεμβαίνει στην προσφορά αυτής (ύψος ενοικίου).

Στις περισσότερες ευρωπαϊκές χώρες, ο θεσμός της κοινωνικής κατοικίας κατέχει μια θέση περιωπής. Το κράτος ή οι οργανισμοί τοπικής αυτοδιοίκησης κατασκευάζουν κατοικίες, αλλά δεν τις παραχωρούν ιδιοκτησιακά στους δικαιούχους τους. Τις προσφέρουν σε νοικοκυριά με χαμηλά εισοδήματα με ιδιαίτερα μικρό ενοίκιο.

Πάντως, όπως και να εμφανίζεται το συγκεκριμένο μέτρο, η κοινωνική κατοικία αποτελεί σημαντικό κομμάτι των στεγαστικών πολιτικών, όπως της Πορτογαλίας, της Ισπανία, της Ιταλία, της Γαλλία, της Αυστρίας. Έλυσε το πρόβλημα; Όχι, αλλά συμβάλλει στην άμβλυνσή του.

Η στέγη δεν είναι μόνο ένας απλός χώρος, το κοινώς «πού την κεφαλήν κλίναι». Είναι ο χώρος του ιδιωτικού βίου και της οικογενειακής ζωής, «ο χώρος όπου το άτομο αυτοπροσδιορίζεται», «οι επάλξεις της ατομικής γαλήνης και ασφάλειας», «η χωρική έκφραση της ατομικότητας», στοιχείο του κοινωνικού status.

Δεν θα πρέπει να συρρικνώσουμε την εμβέλεια του δικαιώματος μόνο στους ενδεείς, άστεγους και χαμηλόμισθους. Απλώς, στους τελευταίους η πραγματοποίηση του δικαιώματος εμφανίζεται πιο επιτακτική. Κατά τα άλλα, η εγγύηση μιας αξιοπρεπούς στέγης απευθύνεται σε όλους και συνδέεται με τη συμμετοχή σ’ ένα εύλογο επίπεδο ευημερίας.

Ο Άγγελος Στεργίου είναι Ομότιμος καθηγητής Νομικής Σχολής ΑΠΘ