Από εισβολές και εσωτερικές εξεγέρσεις έως επιθέσεις κατά της ηγεσίας του, το θεοκρατικό καθεστώς του Ιράν έχει επιβιώσει για σχεδόν μισό αιώνα μέσα από αμέτρητες κρίσεις και ξένες επεμβάσεις.
Το καθεστώς του Χαμενεΐ έχει αντέξει στο παρελθόν πολλές κυρώσεις, δολοφονίες και εξεγέρσεις. Οι ηγέτες του Ιράν, διχασμένοι ως προς το όραμά τους αλλά ενωμένοι ως προς την επιβίωσή τους, έχουν επανειλημμένα προσαρμοστεί μέσω της αντίστασης.
Επανειλημμένα, και συχνά ενάντια σε όλες τις πιθανότητες, η Ισλαμική Δημοκρατία έδειξε την ικανότητά της να προσαρμόζεται υπό πίεση και να χρησιμοποιεί αδίστακτες τακτικές όταν χρειαζόταν — υπογραμμίζοντας την ανθεκτικότητα μιας πολύπλοκης δομής εξουσίας που χτίστηκε σκόπιμα πάνω σε ανταγωνιστικά κέντρα επιρροής.
Ο πρόεδρος, το κληρικό κατεστημένο και οι Φρουροί της Επανάστασης ανταγωνίζονται για την εξουσία υπό τις διαταγές του Ανώτατου Ηγέτη της χώρας, Αλί Χαμενεΐ. Το αποτέλεσμα είναι ένα σύστημα που κατακερματίζει τη λήψη αποφάσεων, αλλά τελικά ενισχύει την υπεροχή του Αγιατολάχ.
Ποιος είναι ο ανώτατος ηγέτης και ποιες είναι οι εξουσίες του;
Ο Χαμενεΐ, 86 ετών, βρίσκεται στο σούρουπο της σχεδόν τεσσαρακονταετούς διακυβέρνησής του. Το 1989, διαδέχθηκε τον Αγιατολάχ Ρουχόλα Χομεϊνί, τον πατέρα της Ισλαμικής Επανάστασης, και έκτοτε έχει εξελιχθεί σε μια μοναδική προσωπικότητα, με εξαιρετική θρησκευτική εξουσία που εκτείνεται σε όλους σχεδόν τους τομείς της κρατικής εξουσίας.
Είναι ο αρχηγός των ενόπλων δυνάμεων, ελέγχει το δικαστικό σώμα και διορίζει τους επικεφαλής κρίσιμων κρατικών οργάνων, συμπεριλαμβανομένου του Συμβουλίου των Φρουρών, ενός συνταγματικού οργάνου εποπτείας που κυριαρχείται από σκληροπυρηνικούς και ελέγχει όλους τους υποψηφίους για δημόσια αξιώματα.
Το προσωπικό του γραφείο κατηγορείται εδώ και καιρό ότι λειτουργεί ως το «βαθύ κράτος» του Ιράν, συντονίζοντας δίκτυα κληρικών, επιχειρηματιών και αξιωματούχων ασφαλείας που έχουν εξελιχθεί σε μια παράλληλη κυβέρνηση — η οποία συχνά εμπλέκεται σε κατηγορίες για διαφθορά που υποστηρίζεται από το κράτος.
Ο Χαμενεΐ αντιμετώπισε επίσης φέτος τις πιο αιματηρές και βίαιες διαμαρτυρίες από την επανάσταση του 1979. Αν και το καθεστώς κατάφερε τελικά να περιορίσει τις αναταραχές αυτό το μήνα μετά από μια βίαιη καταστολή που στοίχισε τη ζωή σε χιλιάδες ανθρώπους, αυτό υπογράμμισε το βάθος της δημόσιας οργής απέναντι στο θεοκρατικό σύστημα και τους ηγέτες του.
Τι έχει καθοδηγήσει την εξωτερική πολιτική του Ιράν;
Κατά τη διάρκεια των δεκαετιών που βρίσκεται στην εξουσία, ο Χαμενεΐ έχει καλλιεργήσει μια δοξασία «στρατηγικής υπομονής». Αυτή συνδυάζει την αντίσταση στο εξωτερικό με την ελεγχόμενη διαφωνία στο εσωτερικό — όλα με σκοπό να εξασφαλιστεί η επιβίωση του καθεστώτος.
Ωστόσο, μεγάλο μέρος αυτού του έργου έχει καταστραφεί τα τελευταία δύο χρόνια, από τότε που η Χαμάς εξαπέλυσε τις επιθέσεις της 7ης Οκτωβρίου εναντίον του Ισραήλ, πυροδοτώντας έναν περιφερειακό πόλεμο. Ο ηγέτης του Ιράν βγήκε από αυτή τη σύγκρουση με τους στρατιωτικούς συμβούλους και τους προστατευόμενούς του νεκρούς και το περιφερειακό δίκτυο των αντιπροσώπων του σοβαρά αποδυναμωμένο.
Ως σκληροπυρηνικός που αντιτίθεται από καιρό στην χαλάρωση των αυστηρών περιορισμών της Ισλαμικής Δημοκρατίας, ο Χαμενεΐ έχει αντισταθεί πεισματικά στις εκκλήσεις για αλλαγή που προέρχονται από τους κύκλους της ελίτ της ηγεσίας, σύμφωνα με αναλυτές.
Στην πράξη, αυτό σημαίνει ότι έχει επιβλέψει ένα πολυετές σχέδιο, με τη βοήθεια των Φρουρών, για την εδραίωση του ελέγχου των σκληροπυρηνικών επί των κρατικών θεσμών.
Οι σκληροπυρηνικοί, με ρίζες στους συντηρητικούς κληρικούς κύκλους και στενά συνδεδεμένοι με τους Φρουρούς της Επανάστασης, υποστηρίζουν τον αυστηρό ιδεολογικό έλεγχο και την αντίσταση στη δυτική επιρροή. Από καιρό αντιμετωπίζουν τις μεταρρυθμιστικές φιλοδοξίες με καχυποψία ή και με εχθρότητα.
Τι συνέβη στους μεταρρυθμιστές;
Οι μεταρρυθμιστές έχουν πιέσει για σταδιακές αλλαγές στο Ιράν, αλλά εντός ορίων. Έχουν επιδιώξει να χαλαρώσουν τους πολιτισμικούς περιορισμούς, να αντιμετωπίσουν τις οικονομικές απογοητεύσεις και, κατά καιρούς, έχουν εκφράσει ανοιχτή στάση απέναντι στη διπλωματική προσέγγιση με τη Δύση.
Ωστόσο, την τελευταία δεκαετία, η δυναμική των μεταρρυθμιστών έχει μειωθεί δραματικά. Οι μεταρρυθμιστές έχουν το δικαίωμα να συμμετέχουν στην πολιτική, αλλά μόνο στο βαθμό που δεν απειλούν τα βασικά συμφέροντα του κληρικού κατεστημένου ή δεν αμφισβητούν την υπεροχή του ανώτατου ηγέτη και των συντηρητικών υποστηρικτών του.
Ο πρόεδρος Μασούντ Πεζεσκιάν, ο οποίος έγινε ο πρώτος μεταρρυθμιστής πρόεδρος της χώρας σε δύο δεκαετίες, αντιπροσωπεύει το μετριοπαθές πρόσωπο του πολιτικού κατεστημένου του Ιράν.
Ο καρδιοχειρουργός και πρώην υπουργός Υγείας, Πεζεσκιάν, εξελέγη απροσδόκητα και η εκλογή του έγινε δεκτή με συγκρατημένο ενθουσιασμό — τόσο από τους κουρασμένους Ιρανούς ψηφοφόρους όσο και από τους ξένους παρατηρητές, οι οποίοι είδαν σε αυτόν μια πιθανή επιστροφή στη διπλωματία.
Ωστόσο, τελικά είναι ένας πιστός του καθεστώτος, ο οποίος έχει καταστήσει σαφή την υποταγή του στον Χαμενεΐ. Στην πραγματικότητα, η προεδρία του είναι μια ελεγχόμενη παραχώρηση, μια βαλβίδα εκτόνωσης που αποσκοπεί στην κατευνάσει των αναταραχών χωρίς να μετασχηματίσει το σύστημα.
Ποιοι είναι οι συντηρητικοί σκληροπυρηνικοί;
Ένας τυπικός εκπρόσωπος είναι ο Μοχάμαντ Βαγκέρ Γκαλιμπάφ, πρώην διοικητής των Φρουρών της Επανάστασης και νυν πρόεδρος του κοινοβουλίου. Ο Γκαλιμπάφ, που κάποτε ήταν δήμαρχος της Τεχεράνης, ενσαρκώνει τη σύνθεση της στρατιωτικής πειθαρχίας και της γραφειοκρατικής φιλοδοξίας που χαρακτηρίζει την συντηρητική ελίτ του Ιράν.
Αν και συχνά θεωρείται αντίπαλος του Πεζεσκιάν, ο Γκαλιμπάφ είναι πραγματικά αφοσιωμένος στη διατήρηση της εξουσιαστικής δομής της Ισλαμικής Δημοκρατίας. Είναι ρεαλιστής — πρόθυμος να συνεργαστεί με τους μεταρρυθμιστές όταν αυτό είναι χρήσιμο, αλλά πάντα με σκοπό τη διατήρηση της συνοχής του καθεστώτος.
Κανένας θεσμός δεν απεικονίζει καλύτερα την αντοχή του καθεστώτος από τους Φρουρούς της Επανάστασης.
Οι Φρουροί της Επανάστασης ιδρύθηκαν μετά την επανάσταση του 1979 για να προστατεύσουν τη χώρα από εσωτερικούς και εξωτερικούς εχθρούς. Σήμερα έχουν μεταμορφωθεί στον πιο ισχυρό θεσμό του Ιράν, ελέγχοντας τεράστιους τομείς της οικονομίας — από τις κατασκευές έως το φερόμενο λαθρεμπόριο και τις τηλεπικοινωνίες. Εκτός από την εποπτεία του πυρηνικού προγράμματος του Ιράν, οι Φρουροί ασκούν αποφασιστική επιρροή στην εξωτερική πολιτική μέσω της ελίτ δύναμης Quds και του δικτύου συμμαχικών ένοπλων ομάδων στο Λίβανο, τη Συρία, το Ιράκ και την Υεμένη.
Η ηγεσία της, επιλεγμένη με βάση την πίστη της στον Χαμενεΐ, συμβάλλει στη διατήρηση της ανυπέρβλητης εξουσίας του ανώτατου ηγέτη.
Μπορούν οι αμερικανικές επιθέσεις να ανατρέψουν την ισορροπία δυνάμεων στο Ιράν;
Το σύστημα του Ιράν δεν σχεδιάστηκε με γνώμονα την αποτελεσματικότητα, αλλά την επιβίωση. Η εξουσία είναι σκόπιμα κατακερματισμένη: ο πρόεδρος κυβερνά υπό τη σκιά του ανώτατου ηγέτη, το κοινοβούλιο νομοθετεί υπό το βέτο του Συμβουλίου των Φρουρών, ο στρατός υποτάσσεται στους Φρουρούς της Επανάστασης, που λογοδοτούν μόνο στον Χαμενεΐ.
Αυτό το πλέγμα αλληλοεπικαλυπτόμενων θεσμών εξασφαλίζει ότι κανένα μεμονωμένο πρόσωπο, ούτε καν ένας μεταρρυθμιστής πρόεδρος, δεν μπορεί να διαλύσει το σύστημα από μέσα.
Ακόμη και αν οι επιθέσεις των ΗΠΑ προκαλέσουν ζημιά στις στρατιωτικές υποδομές, είναι απίθανο να μειώσουν την επιρροή των Φρουρών. Ιστορικά, ο θεσμός έχει χρησιμοποιήσει τις ξένες απειλές για να ενισχύσει τη δύναμή του, δικαιολογώντας την καταστολή και συσπειρώνοντας τους ενθουδιώδεις εθνικιστές.
Ορισμένοι αναλυτές υποστηρίζουν ότι τα αεροπορικά χτυπήματα θα μπορούσαν στην πραγματικότητα να ενισχύσουν το ρόλο των Φρουρών, ανοίγοντας ενδεχομένως τον δρόμο για την εμφάνιση ενός ρεαλιστή ισχυρού άνδρα, πρόθυμου να απορρίψει την ισλαμιστική ιδεολογία υπέρ ενός νέου ιρανικού εθνικισμού.
Ωστόσο, οι Φρουροί της Επανάστασης δεν έχουν μονολιθική δομή και ο θεσμός τους έχει μακρά ιστορία εσωτερικών αντιπαλοτήτων. Αν και αυτές έχουν σε μεγάλο βαθμό περιοριστεί υπό την ηγεσία του Χαμενεΐ, οποιαδήποτε αστάθεια στο Ιράν θα μπορούσε να φέρει αυτές τις διαμάχες στο προσκήνιο.
Τι γίνεται με την αντιπολίτευση;
Η έλλειψη μιας ενιαίας, αξιόπιστης και δομημένης αντιπολίτευσης, μετά από χρόνια καταπίεσης και εξορίας, άφησε τους διαδηλωτές του Ιράν απομονωμένους. Ο εξόριστος γιος του τελευταίου σάχη, Ρεζά Παχλάβι, τοποθετείται για άλλη μια φορά ως ο υποψήφιος ηγέτης εκείνων που πιέζουν για αλλαγή καθεστώτος.
Παρά τα σημάδια ότι η υποστήριξή του μπορεί να αυξάνεται, αυτό οφείλεται εν μέρει στο γεγονός ότι οι απελπισμένοι Ιρανοί δεν βλέπουν άλλες επιλογές.
Το καθεστώς του Χαμενεΐ έχει αντέξει στο παρελθόν πολλές κυρώσεις, δολοφονίες και εξεγέρσεις. Οι ηγέτες του Ιράν, διχασμένοι ως προς το όραμά τους αλλά ενωμένοι ως προς την επιβίωσή τους, έχουν επανειλημμένα προσαρμοστεί μέσω της αντίστασης.
Αυτή τη φορά, ωστόσο, η στρατιωτική επίθεση κατά του καθεστώτος μπορεί επίσης να επιβάλει δύσκολες επιλογές, ωθώντας το σύστημα προς αποφάσεις που ενδέχεται να αλλάξουν την κατεύθυνσή του.
