Ευρώπη: Η σύγκρουση στο Ιράν ανατρέπει τα ενεργειακά της σχέδια

Οι επιθέσεις των Ηνωμένων Πολιτειών και του Ισραήλ κατά του Ιράν έχουν προκαλέσει χάος σε μία από τις πλουσιότερες σε πετρέλαιο περιοχές του κόσμου, με εκτεταμένες επιπτώσεις στον παγκόσμιο ενεργειακό εφοδιασμό, αλλά και στην Ευρώπη.

Η ναυτιλιακή κίνηση έχει σχεδόν σταματήσει στο Στενό του Ορμούζ στον Περσικό Κόλπο, ένα σημείο-κλειδί για το ένα πέμπτο του παγκόσμιου εμπορίου πετρελαίου και φυσικού αερίου. Αυτό έχει προκαλέσει πανικό στις κυβερνήσεις σχετικά με τις εφοδιαστικές αλυσίδες και την αναζήτηση εναλλακτικών λύσεων.

Πού βρίσκεται η Ευρώπη σε αυτό το πλαίσιο; Αν και είναι λιγότερο εξαρτημένη από το πετρέλαιο και το φυσικό αέριο του Κόλπου σε σύγκριση με την Ασία, αντιμετωπίζει πιέσεις καθώς οι τιμές αυξάνονται και οι βασικές διαδρομές διαμετακόμισης περιορίζονται. Και αν η σύγκρουση παραταθεί για μεγάλο χρονικό διάστημα — όπως προειδοποίησε ο Πρόεδρος των ΗΠΑ Ντόναλντ Τραμπ — υπάρχει κίνδυνος να εξελιχθεί σε γενικευμένη κρίση.

Ακολουθούν τα πέντε κύρια ενεργειακά σημεία που πρέπει να προσέξουμε στην Ευρώπη, σύμφωνα με δημοσίευμα του Politico.

Το φυσικό αέριο αντιπροσωπεύει το 20% της ενέργειας της Ευρώπης και είναι ζωτικής σημασίας για τη θέρμανση, την παραγωγή ηλεκτρικής ενέργειας και την τροφοδοσία της βιομηχανίας

Άνοδος των τιμών επηρεάζει την Ευρώπη

Η Ευρώπη δεν είναι μεγάλος εισαγωγέας ορυκτών καυσίμων από τον Κόλπο — λιγότερο από το 10% του φυσικού αερίου της προέρχεται από τα Στενά του Ορμούζ, και όχι πολύ περισσότερο πετρέλαιο — αλλά μην σας ξεγελάει αυτό: το κλείσιμο της διαδρομής έχει αφαιρέσει ένα τεράστιο μέρος της παγκόσμιας προσφοράς, ωθώντας τις τιμές προς τα πάνω παντού.

Οι τιμές του φυσικού αερίου στην Ευρώπη έχουν εκτοξευθεί από την έναρξη του πολέμου, σχεδόν διπλασιαζόμενες στα 56 ευρώ ανά μεγαβατώρα την Τρίτη. Το φυσικό αέριο αντιπροσωπεύει το 20% της ενέργειας της Ευρώπης και είναι ζωτικής σημασίας για τη θέρμανση, την παραγωγή ηλεκτρικής ενέργειας και την τροφοδοσία της βιομηχανίας. Οι υψηλότερες τιμές θα οδηγήσουν σε αύξηση των λογαριασμών για τη βιομηχανία και τα νοικοκυριά της Ευρώπης, τα οποία ήδη αντιμετωπίζουν μερικά από τα υψηλότερα ενεργειακά κόστη στον κόσμο.

Αν αυτή η κατάσταση συνεχιστεί για πολύ, αναμένεται ότι η ευρωπαϊκή βιομηχανία θα διαμαρτυρηθεί ακόμη πιο έντονα για το πόσο μη ανταγωνιστική έχει γίνει η Ευρώπη. Αυτό με τη σειρά του θα αυξήσει την πίεση στην ΕΕ να αποδυναμώσει τις πολιτικές για το κλίμα, όπως το σύστημα εμπορίας δικαιωμάτων εκπομπών, που θεωρούνται ότι επιβάλλουν επιπλέον κόστος στις επιχειρήσεις.

Οι τιμές του πετρελαίου έχουν επίσης αυξηθεί από τις επιθέσεις του Σαββατοκύριακου, σημειώνοντας άνοδο 10% από την έναρξη του πολέμου. Η ΕΕ προμηθεύεται το μεγαλύτερο μέρος του πετρελαίου της από τη Νορβηγία και τις ΗΠΑ, αλλά αυτό θα συνεχίσει να ωθεί προς τα πάνω τις τιμές στα πρατήρια καυσίμων.

Η νέα αστάθεια στη Μέση Ανατολή θα μπορούσε επίσης να περιπλέξει τις προσπάθειες για τον τερματισμό των εισαγωγών φυσικού αερίου της ΕΕ από τη Μόσχα

Εξαντλούνται οι επιλογές για διαφοροποίηση

Οι ευρωπαϊκές χώρες, που κάποτε εξαρτώνταν απελπιστικά από τα ρωσικά ορυκτά καύσιμα, προσπαθούν να διαφοροποιηθούν από τότε που η Ρωσία εισέβαλε στην Ουκρανία το 2022 — κάτι που σημαίνει σε μεγάλο βαθμό τη στροφή προς τις ΗΠΑ, οι οποίες τώρα προμηθεύουν το 60% του υγροποιημένου φυσικού αερίου της Ευρώπης.

Αυτό φαινόταν μια καλή συμφωνία μέχρι που ο Πρόεδρος των ΗΠΑ Ντόναλντ Τραμπ απείλησε πέρυσι να καταλάβει τη Γροιλανδία, καθιστώντας τη νέα εξάρτηση επίσης επικίνδυνη (ο επικεφαλής της ΕΕ για την ενέργεια Νταν Γιόργκενσεν το ανέφερε σε ομιλία του τον Ιανουάριο).

Αξιωματούχοι της ΕΕ έχουν αναφερθεί σε χώρες της Μέσης Ανατολής, της Κεντρικής Ασίας και της Βόρειας Αφρικής, συμπεριλαμβανομένων του Κατάρ, των ΗΑΕ, της Αλγερίας και του Αζερμπαϊτζάν (όπου ταξίδεψε ο Γιόργκενσεν αυτή την εβδομάδα) ως πιθανές εναλλακτικές πηγές εφοδιασμού.

Ωστόσο, μετά τη σύγκρουση στον Κόλπο, δύο από αυτούς τους παραγωγούς έχασαν την ελκυστικότητά τους: το γιγαντιαίο εργοστάσιο υγροποιημένου φυσικού αερίου του Κατάρ, που καλύπτει το 20% της παγκόσμιας προσφοράς υγροποιημένου φυσικού αερίου, σταμάτησε την παραγωγή τη Δευτέρα, ενώ τα ΗΑΕ έκλεισαν ένα μεγάλο συγκρότημα φυσικού αερίου στο βόρειο Ιράκ την περασμένη εβδομάδα. Οι επηρεαζόμενοι Ασιάτες αγοραστές αγωνίζονται επίσης να εξασφαλίσουν νέες προμήθειες.

Η νέα αστάθεια στη Μέση Ανατολή θα μπορούσε επίσης να περιπλέξει τις προσπάθειες για τον τερματισμό των εισαγωγών φυσικού αερίου της ΕΕ από τη Μόσχα. Η Ουγγαρία — η οποία, μαζί με τη γειτονική Σλοβακία, εξακολουθεί να εισάγει τεράστιες ποσότητες ρωσικού φυσικού αερίου και πετρελαίου — έχει ήδη εκμεταλλευτεί τον πόλεμο στο Ιράν για να τονίσει τη σημασία του ρωσικού πετρελαίου.

H ΕΕ υποχρεώνει ήδη τα κράτη μέλη να διατηρούν αποθέματα πετρελαίου έκτακτης ανάγκης για 90 ημέρες

Μειωμένα αποθέματα

Η διακοπή της παραγωγής φυσικού αερίου στο Κατάρ γίνεται ακόμη πιο επικίνδυνη λόγω των ήδη εξαντλημένων αποθεμάτων φυσικού αερίου της Ευρώπης, τα οποία έπεσαν στο χαμηλότερο επίπεδο των τελευταίων τεσσάρων ετών, περίπου στο 30% της μέγιστης χωρητικότητας, σύμφωνα με στοιχεία της ENTSOG, μιας ένωσης διαχειριστών δικτύων μεταφοράς.

Πολλά κράτη μέλη έχουν δυσκολευτεί να εφαρμόσουν τους στόχους αποθήκευσης της ΕΕ που καθορίστηκαν μετά την εισβολή στην Ουκρανία το 2022, και οι χαμηλότερες θερμοκρασίες κατά τη διάρκεια του χειμώνα έχουν επιδεινώσει την κατάσταση.

Εν τω μεταξύ, η ΕΕ υποχρεώνει ήδη τα κράτη μέλη να διατηρούν αποθέματα πετρελαίου έκτακτης ανάγκης για 90 ημέρες. Ωστόσο, οι χώρες εκτός ΕΕ στα Βαλκάνια και την Ανατολική Ευρώπη δεν έχουν ακόμη συμμορφωθεί πλήρως με παρόμοιους στόχους, με αποθέματα πετρελαίου που κυμαίνονται από χαμηλά έως ανύπαρκτα σε χώρες όπως η Αλβανία και η Βοσνία-Ερζεγοβίνη, σύμφωνα με έκθεση του 2025 της Ενεργειακής Κοινότητας, η οποία εκπροσωπεί αυτές τις χώρες.

Με τα κράτη μέλη να προσπαθούν ακόμη να εκτιμήσουν πώς θα εξελιχθεί ο πόλεμος, τα στρατηγικά αποθέματα φυσικού αερίου και πετρελαίου δεν έχουν ακόμη χρησιμοποιηθεί, όπως δήλωσαν στο POLITICO αξιωματούχοι από πολλές εθνικές πρωτεύουσες. Πολλοί αξιωματούχοι παραμένουν αισιόδοξοι για τις βραχυπρόθεσμες προοπτικές, επισημαίνοντας τη διαφοροποίηση των ενεργειακών προμηθειών — ιδίως του αμερικανικού υγροποιημένου φυσικού αερίου (LNG).

Αν και οι ανανεώσιμες πηγές ενέργειας παράγουν σήμερα σχεδόν το ήμισυ της ηλεκτρικής ενέργειας της ΕΕ, εξακολουθούν να αντιπροσωπεύουν μόνο το 20% του συνολικού ενεργειακού μείγματος της Ένωσης

Να εγκαταλείψουμε εντελώς τα ορυκτά καύσιμα;

Οι ομάδες που υποστηρίζουν τις ανανεώσιμες πηγές ενέργειας και το κλίμα έσπευσαν να επισημάνουν ότι η Ευρώπη δεν θα κινδύνευε από ενεργειακή κρίση αν όλη η ενέργειά της προερχόταν από εγχώριες ανανεώσιμες πηγές.

Ο επικεφαλής του ΟΗΕ για το κλίμα, Σιμών Στιέλ, δήλωσε τη Δευτέρα ότι η αναταραχή δείχνει «για άλλη μια φορά ότι η εξάρτηση από τα ορυκτά καύσιμα αφήνει τις οικονομίες, τις επιχειρήσεις, τις αγορές και τους ανθρώπους στο έλεος κάθε νέας σύγκρουσης ή εμπορικής πολιτικής». Οι ανανεώσιμες πηγές ενέργειας, είπε, είναι «φθηνότερες, ασφαλέστερες και ταχύτερες στην αγορά, καθιστώντας τις την προφανή οδό προς την ενεργειακή ασφάλεια και κυριαρχία».

«Κανείς δεν ήθελε ένα ακόμη παράδειγμα της ακραίας ευπάθειας της Ευρώπης λόγω των εισαγόμενων ορυκτών καυσίμων, αλλά το έχουμε ούτως ή άλλως», δήλωσε ο Adrian Hiel, διευθυντής της Electrification Alliance, στο POLITICO. Ζήτησε μια «μαζική ώθηση» για τα ηλεκτρικά οχήματα, είπε.

Αν και οι ανανεώσιμες πηγές ενέργειας παράγουν σήμερα σχεδόν το ήμισυ της ηλεκτρικής ενέργειας της ΕΕ, εξακολουθούν να αντιπροσωπεύουν μόνο το 20% του συνολικού ενεργειακού μείγματος της Ένωσης. Και η ηλεκτροδότηση τομέων όπως η βιομηχανία, οι μεταφορές και η θέρμανση απαιτεί δεκαετίες και ως εκ τούτου δεν αποτελεί τη λύση σε μια άμεση κρίση.

Ωστόσο, η σύγκρουση στον Κόλπο είναι πιθανό να εδραιώσει μια νέα τάση: η ενεργειακή ασφάλεια, και όχι το κλίμα, έχει καταστεί το κύριο επιχείρημα της Ευρώπης για την ενίσχυση του τομέα των ανανεώσιμων πηγών ενέργειας.

Κανονικά, 15 έως 18 εκατομμύρια βαρέλια αργού πετρελαίου διέρχονται καθημερινά από τα στενά του Ορμούζ

Προβλήματα με τα δεξαμενόπλοια

Τα στενά του Ορμούζ έχουν υποστεί σοβαρές πιέσεις κατά τις τελευταίες τρεις ημέρες, με τη ναυτιλία να έχει σχεδόν σταματήσει.

«Στα 15 χρόνια που καλύπτω τις αγορές πετρελαίου και ναυτιλίας, αυτό είναι πιθανώς το μεγαλύτερο γεγονός [που έχω δει]», δήλωσε ο Matthew Wright, κύριος αναλυτής φορτίων στην Kpler, συγκρίνοντας το σοκ με τον Covid και τον πόλεμο Ρωσίας-Ουκρανίας.

Ωστόσο, πρόσθεσε ότι η κρίση αυτή έχει μια μοναδικά επικίνδυνη γεωπολιτική διάσταση, με το πολιτικό μέλλον του Ιράν να είναι αβέβαιο και τις περιφερειακές εντάσεις να κλιμακώνονται.

Κανονικά, 15 έως 18 εκατομμύρια βαρέλια αργού πετρελαίου διέρχονται καθημερινά από τη στενή θαλάσσια οδό — περίπου το ένα πέμπτο της παγκόσμιας κατανάλωσης πετρελαίου. «Ο αριθμός αυτός έχει μειωθεί ουσιαστικά στο μηδέν», δήλωσε ο Wright.

Λιγότερα από 10 πλοία την ημέρα προσπαθούν τώρα να περάσουν από το Ορμούζ, με τουλάχιστον τέσσερα πλοία να έχουν υποστεί ζημιές εν μέσω της κλιμάκωσης των περιφερειακών στρατιωτικών εντάσεων και των επιθέσεων σε κοντινά λιμάνια.

Οι ευρωπαϊκοί γίγαντες της ναυτιλίας Maersk, Hapag-Lloyd, MSC και CMA CGM έχουν αναστείλει τις διαμετακομίσεις μέσω των στενών του Ορμούζ μέχρι νεωτέρας, κατευθύνοντας τα πλοία με προορισμό τον Περσικό Κόλπο σε ασφαλή αγκυροβόλια και ανακατευθύνοντας τις υπηρεσίες γύρω από το Ακρωτήριο της Καλής Ελπίδας.

Η ασφάλιση έχει επίσης καταστεί αποφασιστικός περιοριστικός παράγοντας. Η κάλυψη κινδύνου πολέμου αποσύρθηκε προσωρινά και τώρα επαναφέρεται με σημαντικά υψηλότερα ασφάλιστρα, με την ασφάλιση του σκάφους και του φορτίου να αυξάνεται κατά 200% έως 300% σε ορισμένες περιπτώσεις. Χωρίς ασφάλιση, όπως σημείωσε ο Wright, τα πλοία απλά δεν μπορούν να πλεύσουν.