Ιράν: Οι επιπτώσεις στην ευρωπαϊκή οικονομία

Εν μέσω μιας πολεμικής σύρραξης με ανθρώπινες απώλειες και ευρύτερη προοπτική κλιμάκωσης και δυναμική περιφερειακής αποσταθεροποίησης, η συζήτηση για τις οικονομικές επιπτώσεις δεν είναι καθόλου άκαιρη και άτοπη, καθώς αυτές επηρεάζουν τις αποφάσεις τρίτων δρώντων και την αντίδρασή τους στα τεκταινόμενα. Σίγουρα, οι οικονομικές αυτές συνέπειες δεν θα αλλάξουν τη γραμμή πλεύσης των άμεσα εμπλεκόμενων – ούτε το καθεστώς στο Ιράν θα συνθηκολογήσει λόγω αυτών αλλά ούτε και το Ισραήλ ή οι ΗΠΑ θα σταματήσουν τις πολεμικές τους επιχειρήσεις υπό τον φόβο των γενικότερων οικονομικών αναταράξεων. Η Κίνα, όμως; Επί μακρόν σε πολιτικό συντονισμό με το Ιρανικό καθεστώς και απορροφώντας το 80% των ιρανικών εξαγωγών πετρελαίου, η διατάραξη των ροών ενεργειακών πόρων βαραίνει τους όποιους γεωπολιτικούς της υπολογισμούς, όσο κι αν τα στρατηγικά ενεργειακά αποθέματά της είναι σε πολύ υψηλά επίπεδα.

Ισχύει το ίδιο για την Ευρώπη; Είναι οι ευρωπαϊκές χώρες αρκετά «οχυρωμένες» απέναντι στην εν εξελίξει σύγκρουση; Οι δύο παράμετροι που έχουν βαρύνουσα σημασία σε όλους τους σχετικούς υπολογισμούς είναι η διάρκεια της σύγκρουσης αυτής και η πιθανότητα διάχυσής της στην ευρύτερη περιφέρεια. Ως προς την πρώτη παράμετρο, η ευρωπαϊκή οικονομία έχει περάσει την τελευταία τετραετία, μετά τη ρωσική εισβολή στην Ουκρανία, ένα μεγάλο σοκ ενεργειακής μετάβασης σε νέους προμηθευτές και νέες πηγές ενέργειας. Το αυξημένο κόστος ενέργειας έχει οξύνει περαιτέρω τις υφιστάμενες δομικές αδυναμίες και έχει άμεση επίπτωση στα βασικά οικονομικά μεγέθη των ευρωπαϊκών χωρών. Μια παρατεταμένη σύγκρουση, που θα διατηρήσει επί μακρόν σε πολύ υψηλό επίπεδο τις τιμές πετρελαίου και φυσικού αερίου, απειλεί την ολοκλήρωση της προσαρμογής αυτής. Ένα δεύτερο, μεγάλο σε διάρκεια, ενεργειακό σοκ για την Ευρώπη, μετά το 2022, εγκυμονεί τον κίνδυνο του εκτροχιασμού της διαδικασίας προσαρμογής των τελευταίων ετών, δυσχεραίνοντας τόσο άμεσα την καθημερινότητα πολλών Ευρωπαίων πολιτών με τις υψηλές τιμές ενέργειες όσο και έμμεσα, επηρεάζοντας αρνητικά το βιοτικό τους επίπεδο ως απόρροια της απώλειας αγοραστικής δύναμης λόγω αυξημένου πληθωρισμού.

Ως προς τη δεύτερη παράμετρο, αν και ο ρόλος του Ιράν ως προμηθευτής ενεργειακών πόρων στην Ευρώπη είναι σχετικά μικρός, ο έλεγχος που ασκεί στα Στενά του Ορμούζ μπορεί να τινάξει στον αέρα την παγκόσμια ενεργειακή εφοδιαστική αλυσίδα. Η συνολική έκθεση της Ευρώπης σε ενεργειακούς πόρους από την ευρύτερη περιοχή του Κόλπου δεν ξεπερνάει το 10% τόσο σε πετρέλαιο όσο και σε φυσικό αέριο, ωστόσο οποιαδήποτε εκτεταμένη εμπλοκή των χωρών της περιοχής σε μια σύγκρουση θα κάνει την Ευρώπη να υποφέρει από το διεθνές ράλι τιμών. Όταν το 2019, το ιρανικό καθεστώς επιτέθηκε, μέσω των Χούθι της Υεμένης, σε πετρελαϊκές εγκαταστάσεις της Σαουδικής Αραβίας, ως αντίποινα για την εμπλοκή της τελευταίας στις συγκρούσεις στην Υεμένη, τα χτυπήματα επικεντρώθηκαν σε εύκολα αντικαταστήσιμα μέρη των εγκαταστάσεων χωρίς να διαταράξουν την ευρύτερη διαδικασία άντλησης και επεξεργασίας. Επρόκειτο, σαφώς, για μια συνειδητή επιλογή μη περαιτέρω κλιμάκωσης της τότε σύγκρουσης, με τους περισσότερους αναλυτές να συμφωνούν ότι τα χτυπήματα εκείνα είχαν γίνει για επικοινωνιακούς λόγους. Γίνεται εύκολα αντιληπτό, ωστόσο, ότι σε μια γενικευμένη σύρραξη στην οποία διακυβεύεται η επιβίωση του καθεστώτος, όπως η σημερινή, η αυτοσυγκράτηση αυτή κάθε άλλο παρά δεδομένη είναι με ό,τι αυτό συνεπάγεται για την παραγωγή πετρελαίου και φυσικού αερίου. Δεδομένης, βέβαια, της σχετικά μικρής έκθεσης της Ευρώπης στους ενεργειακούς πόρους της περιοχής, όπως προείπαμε, οι κίνδυνοι για την Ευρώπη που ελλοχεύουν σε μια διάχυση της κρίσης συνδέονται περισσότερο με την άνοδο τιμών και λιγότερο με άμεσα ζητήματα τροφοδοσίας.

Για την Ελλάδα, πέραν των όσων ισχύουν για το σύνολο της ευρωπαϊκής οικονομίας και παραγωγής, η βασική βιομηχανία του τουρισμού θα υποστεί σημαντικό πλήγμα από μια παρατεταμένη σύγκρουση. Αυτό θα γίνει όχι μόνο άμεσα, λόγω της πιθανούς αίσθησης ανασφάλειας της χώρας ως δυνητικού τουριστικού προορισμού, αλλά και έμμεσα, λόγω της σχετικής οικονομικής ύφεσης στην Ευρώπη, που θα ανατρέψει τα σχέδια πολλών Ευρωπαίων.

Εν κατακλείδι, όπως σε κάθε κρίση, οι οικονομικές συνέπειες για την Ευρώπη από τον πόλεμο στο Ιράν είναι συνάρτηση της διάρκειας της σύγκρουσης και της διάχυσής της στην ευρύτερη περιφέρεια με την εμπλοκή και άλλων χωρών. Οι άμεσες επιπτώσεις σε θέματα ενεργειακής τροφοδοσίας δεν είναι τόσο σημαντικές, λόγω της σχετικά περιορισμένης έκθεσης των ευρωπαϊκών χωρών, ωστόσο, οι έμμεσες επιπτώσεις θα είναι πολύ έντονες, λόγω της ανόδου τιμών του πετρελαίου και του φυσικού αερίου που θα επηρεάσει το συνολικό κόστος παραγωγής, οδηγώντας σε αυξημένα επίπεδα πληθωρισμού.

Σπύρος Μπλαβούκος, Καθηγητής, Οικονομικό Πανεπιστήμιο Αθηνών και Επικεφαλής Ευρωπαϊκού Προγράμματος Αριάν Κοντέλλη, ΕΛΙΑΜΕΠ