Η νέα ανάφλεξη στη Μέση Ανατολή επαναφέρει στο κέντρο της ευρωπαϊκής οικονομίας τον πληθωρισμό της ενέργειας. Το κλείσιμο της ναυσιπλοΐας στα Στενά του Ορμούζ, από όπου διέρχεται περίπου το 20% του παγκόσμιου εμπορίου πετρελαίου και σχεδόν το 30% των θαλάσσιων μεταφορών LNG, ενεργοποιεί έναν μηχανισμό που η Ευρώπη γνώρισε έντονα την περίοδο 2022–2023.
Οι αγορές ενέργειας αντιδρούν ήδη με άνοδο των τιμών και αύξηση των ασφαλίστρων κινδύνου για δεξαμενόπλοια, ενώ το κόστος μεταφοράς ενσωματώνει το γεωπολιτικό ρίσκο.
Στην κορύφωση της ενεργειακής κρίσης το 2022, ο πληθωρισμός στην Ευρωζώνη ξεπέρασε το 10%. Η αποκλιμάκωση του πληθωρισμού ξεκίνησε από την αποκλιμάκωση των τιμών στην ενέργεια. Η Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα διατήρησε τα επιτόκια σε υψηλά επίπεδα για μεγάλο διάστημα προκειμένου να σταθεροποιήσει τη διαδικασία αποκλιμάκωσης του πληθωρισμού.
H άνοδος των ενεργειακών τιμών δεν μεταφράζεται μόνο σε υψηλότερο κόστος για τα νοικοκυριά και τις επιχειρήσεις, αλλά επηρεάζει άμεσα την κατανάλωση, τον πληθωρισμό και τελικά την εκτέλεση του προϋπολογισμού.
Η νέα άνοδος των τιμών στην ενέργεια και μάλιστα σε μια περίοδο εύθραυστης ανάπτυξης, επαναφέρει τον κίνδυνο ενός νέου κύκλου πληθωριστικών πιέσεων που μπορεί να επηρεάσει τόσο τις τιμές όσο και τη νομισματική πολιτική.
Για την Ελλάδα, η αντίδραση σε ένα τέτοιο σοκ είναι ακόμη μεγαλύτερη. Η χώρα εισάγει περίπου 70% των συνολικών της αναγκών σε ενέργεια, γεγονός που μεταφέρει σχεδόν άμεσα τις διεθνείς τιμές στην εγχώρια οικονομία.
Την ίδια στιγμή, η ιδιωτική κατανάλωση αντιστοιχεί σε περίπου 68%–70% του ΑΕΠ, ενώ οι έμμεσοι φόροι, κυρίως ο ΦΠΑ και οι ειδικοί φόροι κατανάλωσης καυσίμων, αποτελούν βασικό πυλώνα των δημόσιων εσόδων.
Σε αυτό το πλαίσιο, η άνοδος των ενεργειακών τιμών δεν μεταφράζεται μόνο σε υψηλότερο κόστος για τα νοικοκυριά και τις επιχειρήσεις, αλλά επηρεάζει άμεσα την κατανάλωση, τον πληθωρισμό και τελικά την εκτέλεση του προϋπολογισμού.
Η Ευρώπη ξανά μπροστά τον κίνδυνο
Η ενεργειακή κρίση του 2022 είχε λειτουργήσει ως βασικός καταλύτης για τον υψηλό πληθωρισμό στην Ευρώπη. Οι τιμές φυσικού αερίου στην ευρωπαϊκή αγορά είχαν τότε εκτιναχθεί σε επίπεδα άνω των 300 ευρώ ανά μεγαβατώρα, ενώ οι τιμές πετρελαίου είχαν ξεπεράσει τα 120 δολάρια το βαρέλι.
Τα κράτη δαπάνησαν περισσότερα από 600 δισ. ευρώ σε μέτρα στήριξης για επιχειρήσεις και νοικοκυριά, προκειμένου να περιορίσουν τις επιπτώσεις των αυξήσεων στην ενέργεια.
Η σταδιακή αποκλιμάκωση των τιμών το 2023 και το 2024 αποτέλεσε τον βασικό παράγοντα που επέτρεψε στον πληθωρισμό να επιστρέψει σε χαμηλότερα επίπεδα. Η νέα γεωπολιτική ένταση απειλεί να αντιστρέψει αυτή τη δυναμική.
Σύμφωνα με αναλύσεις του ΔΝΤ και της ΕΚΤ, μια αύξηση της τιμής του πετρελαίου κατά 10% μπορεί να αυξήσει τον πληθωρισμό στην Ευρωζώνη κατά περίπου 0,2 έως 0,3 ποσοστιαίες μονάδες μέσα σε έναν χρόνο. Αν οι αυξήσεις παραταθούν, η επίδραση μπορεί να είναι ακόμη μεγαλύτερη λόγω της μετακύλισης κόστους σε ολόκληρη την οικονομία.
Το ενεργειακό κόστος δεν επηρεάζει μόνο τα καύσιμα, αλλά και το κόστος μεταφορών, τη βιομηχανική παραγωγή, την αγροτική δραστηριότητα και τελικά τις τιμές των τροφίμων και των υπηρεσιών. Με αυτόν τον τρόπο δημιουργείται ένας νέος κύκλος πληθωριστικών πιέσεων που μπορεί να διαρκέσει αρκετούς μήνες.
Τα μαθήματα του 2022
Η ευρωπαϊκή οικονομία έχει ήδη βιώσει τις συνέπειες ενός ενεργειακού σοκ. Η εισβολή της Ρωσίας στην Ουκρανία το 2022 προκάλεσε τη μεγαλύτερη ενεργειακή αναταραχή που είχε γνωρίσει η Ευρώπη τις τελευταίες δεκαετίες. Η ενεργειακή κρίση μεταφέρθηκε γρήγορα στην πραγματική οικονομία, επηρεάζοντας το κόστος παραγωγής, τις τιμές τροφίμων και το διαθέσιμο εισόδημα των νοικοκυριών.
Η αντίδραση των ευρωπαϊκών οικονομιών υπήρξε πολυεπίπεδη. Τα κράτη δαπάνησαν περισσότερα από 600 δισ. ευρώ σε μέτρα στήριξης για επιχειρήσεις και νοικοκυριά, προκειμένου να περιορίσουν τις επιπτώσεις των αυξήσεων στην ενέργεια. Παράλληλα, η Ευρώπη επιτάχυνε τη διαφοροποίηση των ενεργειακών προμηθειών της, αυξάνοντας τις εισαγωγές υγροποιημένου φυσικού αερίου (LNG) και μειώνοντας δραστικά την εξάρτηση από το ρωσικό φυσικό αέριο.
Για την Ελλάδα, η κρίση εκείνης της περιόδου λειτούργησε ως υπενθύμιση της ευαλωτότητας που δημιουργεί η ενεργειακή εξάρτηση. Οι αυξήσεις στις τιμές ενέργειας μεταφέρθηκαν γρήγορα στον πληθωρισμό, ο οποίος ξεπέρασε το 12% το 2022, ενώ η κυβέρνηση χρειάστηκε να διαθέσει σημαντικούς δημοσιονομικούς πόρους για επιδοτήσεις ηλεκτρικής ενέργειας και καυσίμων.
Η εμπειρία εκείνης της περιόδου δείχνει ότι οι ενεργειακές κρίσεις δεν περιορίζονται στην αγορά ενέργειας. Επηρεάζουν την κατανάλωση, τις επενδύσεις, τη δημοσιονομική πολιτική και τελικά τον συνολικό ρυθμό ανάπτυξης της οικονομίας.
Το δίλημμα της νομισματικής πολιτικής
Η επιστροφή των ενεργειακών πιέσεων έρχεται σε μια περίοδο κατά την οποία η Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα βρίσκεται μπροστά σε μια κρίσιμη μετάβαση. Το βασικό επιτόκιο καταθέσεων της ΕΚΤ κινήθηκε τα τελευταία χρόνια πάνω από το 4%, επίπεδο που επιβάρυνε σημαντικά το κόστος χρηματοδότησης επιχειρήσεων και νοικοκυριών.
Η άνοδος των ενεργειακών τιμών μπορεί να περιπλέξει αυτό το σχέδιο. Εάν ο πληθωρισμός επιμείνει πάνω από τον στόχο του 2%, η ΕΚΤ θα χρειαστεί να διατηρήσει τα επιτόκια σε υψηλά επίπεδα για μεγαλύτερο χρονικό διάστημα.
Αυτό δημιουργεί ένα δύσκολο περιβάλλον για την ευρωπαϊκή οικονομία. Η ανάπτυξη της Ευρωζώνης παραμένει χαμηλή, ενώ οι προβλέψεις για το 2026 κινούνται περίπου στο 1,2%–1,4%, σύμφωνα με τις εκτιμήσεις της Ευρωπαϊκής Επιτροπής. Η ταυτόχρονη άνοδος του πληθωρισμού και η επιβράδυνση της ανάπτυξης δημιουργούν τις προϋποθέσεις για ένα περιβάλλον στασιμοπληθωρισμού, το οποίο αποτελεί ένα από τα πιο δύσκολα σενάρια για τη νομισματική πολιτική.
Η ευαισθησία της ελληνικής οικονομίας
Η Ελλάδα συγκαταλέγεται στις ευρωπαϊκές οικονομίες που επηρεάζονται περισσότερο από τις διακυμάνσεις των ενεργειακών τιμών. Η ενεργειακή εξάρτηση της χώρας παραμένει υψηλή. Αυτό σημαίνει ότι οι διεθνείς τιμές μεταφέρονται γρήγορα στην εγχώρια οικονομία. Οι αυξήσεις στα καύσιμα επηρεάζουν άμεσα:
● το κόστος μεταφορών
● την αγροτική παραγωγή
● το κόστος λειτουργίας επιχειρήσεων.
Η επίδραση γίνεται ιδιαίτερα αισθητή στην κατανάλωση. Στην Ελλάδα η ιδιωτική κατανάλωση αντιστοιχεί περίπου στο 70% του ΑΕΠ, ποσοστό σημαντικά υψηλότερο από τον ευρωπαϊκό μέσο όρο.
Όταν αυξάνεται το κόστος ενέργειας, τα νοικοκυριά αναγκάζονται να περιορίσουν άλλες δαπάνες, γεγονός που επιβραδύνει την οικονομική δραστηριότητα.
Η άνοδος των ενεργειακών τιμών επηρεάζει και τη δημοσιονομική εικόνα της χώρας. Το ελληνικό φορολογικό σύστημα βασίζεται σε μεγάλο βαθμό στους έμμεσους φόρους, ιδιαίτερα στον ΦΠΑ και στους ειδικούς φόρους κατανάλωσης καυσίμων.
Τα έσοδα από αυτούς τους φόρους αποτελούν σημαντικό ποσοστό των συνολικών φορολογικών εσόδων του κράτους.
Η αύξηση των τιμών καυσίμων μπορεί να αυξήσει βραχυπρόθεσμα τα φορολογικά έσοδα ανά μονάδα κατανάλωσης. Ωστόσο, εάν η άνοδος των τιμών περιορίσει τη συνολική κατανάλωση στην οικονομία, το τελικό αποτέλεσμα μπορεί να είναι αρνητικό για τα δημόσια έσοδα.
Η εμπειρία της προηγούμενης ενεργειακής κρίσης έδειξε ότι οι υψηλές τιμές ενέργειας συχνά συνοδεύονται από μέτρα στήριξης των νοικοκυριών και των επιχειρήσεων, γεγονός που αυξάνει τις δημοσιονομικές δαπάνες.
Η σταθεροποίηση των τιμών ενέργειας και η υποχώρηση των πληθωριστικών πιέσεων δημιούργησαν την αίσθηση μιας επιστροφής στην κανονικότητα. Η νέα γεωπολιτική ένταση επαναφέρει την αβεβαιότητα.
Οι αγορές ενέργειας παραμένουν ιδιαίτερα ευαίσθητες σε εξελίξεις που επηρεάζουν τη διεθνή προσφορά, ενώ η ευρωπαϊκή οικονομία εξακολουθεί να εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από εισαγόμενες ενεργειακές πρώτες ύλε
