Ολοκληρώνοντας την τρίτη εβδομάδα από την έναρξη του πολέμου στη Μέση Ανατολή, βρισκόμαστε σε μία κρίσιμη καμπή που θα μας δείξει εάν είμαστε στη μέση του σεναρίου των 4-6 εβδομάδων, είτε στην αρχή του σεναρίου μιας τρίμηνης διάρκειας.
Η διεθνής οικονομία αρχίζει να αποτυπώνει τις πρώτες, αλλά ήδη σημαντικές, συνέπειες από την ενεργειακή κρίση. Η περιοχή του Κόλπου αποτελεί τον σημαντικότερο ενεργειακό κόμβο του πλανήτη και κάθε γεωπολιτική ένταση εκεί μεταφέρεται σχεδόν άμεσα στις αγορές ενέργειας, στο παγκόσμιο εμπόριο και τελικά στην καθημερινότητα των οικονομιών.
Επιβεβαιώνεται για άλλη μια φορά πόσο στενά συνδέεται το πετρέλαιο με τη γεωπολιτική και οικονομική αστάθεια. Η τιμή του πετρελαίου κινήθηκε γρήγορα πάνω από τα $100/βαρέλι και άγγιξε ακόμη και τα $120. Η άνοδος αυτή δεν οφείλεται μόνο στη φυσική διαταραχή της παραγωγής, αλλά κυρίως στον φόβο των αγορών ότι η σύγκρουση μπορεί να επηρεάσει κρίσιμα την ενεργειακή ασφάλεια.
Εν τω μεταξύ στη Σύνοδο Κορυφής μπορεί να συζητήθηκε η ενεργοποίηση της «ρήτρας διαφυγής», αλλά τελικά η ΕΕ φαίνεται έτοιμη μόνο για μια «εργαλειοθήκη» ενισχύσεων και επιδοτήσεων, ως απάντηση στις επιπτώσεις στην ευρωπαική οικονομία από το ενεργειακό σοκ.
Παρά μάλιστα το γεγονός ότι έχει χτυπήσει συναγερμός από ΔΝΤ και ΠΟΕ για πληθωρισμό, έκρηξη ανατιμήσεων, αύξηση επιτοκίων, ύφεση και επιβράδυνση του διεθνούς εμπορίου η Ευρώπη δεν δείχνει αίσθηση του επείγοντος, ούτε κοντά στο μηχανισμό ενεργοποίησης της αμοιβαίας ρήτρας συνδρομής της ΕΕ. Αντιθέτως αφήνει τις ευρωπαϊκές χώρες να επωμιστούν με δημοσιονομικό κόστος τις αυξήσεις στις τιμές των καυσίμων.
Η αύξηση των τιμών ενέργειας έχει ήδη αρχίσει να επηρεάζει τον πληθωρισμό. Το πετρέλαιο και τα καύσιμα αποτελούν βασικό λειτουργικό κόστος από 30-60% για κάθε μορφής μεταφορά, τη βιομηχανία, την αγροτική παραγωγή και την εμπορική εφοδιαστική αλυσίδα. Η επίδραση του ενεργειακού κόστους μεταφέρεται σταδιακά σε ένα ευρύ φάσμα προϊόντων και υπηρεσιών.
Οι πρώτες εκτιμήσεις δείχνουν ότι η διατήρηση των τιμών του πετρελαίου πάνω από τα 100 δολάρια για ένα μήνα θα μπορούσε να αυξήσει τον πληθωρισμό στην Ευρωζώνη από 0,5-1% τους επόμενους μήνες. Παράλληλα, οι υψηλές τιμές ενέργειας λειτουργούν ως τροχοπέδη για την οικονομική ανάπτυξη.
Οι επιχειρήσεις αντιμετωπίζουν αυξημένα κόστη παραγωγής, τα οποία, είτε μετακυλίουν στους καταναλωτές, είτε απορροφούν μειώνοντας τα περιθώρια κέρδους τους. Και στις δύο περιπτώσεις, η οικονομική δραστηριότητα επιβραδύνεται από το ενεργειακό σοκ οδηγώντας σε χαμηλότερους ρυθμούς ανάπτυξης τις 27 οικονομίες της ΕΕ.
Η Ευρώπη βρίσκεται στάσιμη παρά τις προσπάθειες διαφοροποίησης των ενεργειακών πηγών μετά την κρίση του 2022, με την οικονομία της να εξακολουθεί να εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από εισαγόμενα καύσιμα. Η άνοδος των τιμών πετρελαίου και φυσικού αερίου αυξάνει το ενεργειακό κόστος των κρατών-μελών, επιβαρύνει τα εμπορικά ισοζύγια, δυσκολεύει τον κρατικό δανεισμό και δημιουργεί νέες πιέσεις στους προϋπολογισμούς, λόγω αυξημένων αμυντικών δαπανών.
Για τον λόγο αυτό η ΕΕ πρέπει να κινηθεί πιο γρήγορα σε πολλαπλά επίπεδα και να ενισχύσει τις εισαγωγές υγροποιημένου φυσικού αερίου από Αφρική, ΗΠΑ και Αζερμπαιτζάν, αλλά και να αξιοποιήσει τα στρατηγικά ενεργειακά αποθέματα της.
Παράλληλα, οφείλει να επανεξετάσει εργαλεία προστασίας καταναλωτών και επιχειρήσεων σε περίπτωση παρατεταμένης ενεργειακής κρίσης.
Στο πεδίο των μεταφορών και της ναυτιλίας οι επιπτώσεις είναι επίσης αισθητές.
Τα καύσιμα αποτελούν βασικό κόστος για τη διεθνή ναυτιλία, τις αερομεταφορές και τις οδικές μεταφορές. Η άνοδος των τιμών αυξάνει τα λειτουργικά κόστη και συχνά οδηγεί σε υψηλότερους ναύλους και μεταφορικές χρεώσεις. Παράλληλα, η γεωπολιτική αστάθεια για χώρες όπως η Ελλάδα, οι εξελίξεις αυτές έχουν ιδιαίτερη σημασία.
Η ελληνική οικονομία είναι έντονα εξαρτημένη από τις μεταφορές, τον τουρισμό και τη ναυτιλία, ενώ παράλληλα εισάγει το μεγαλύτερο μέρος της ενέργειας που καταναλώνει. Η αύξηση της τιμής του πετρελαίου επηρεάζει άμεσα το κόστος καυσίμων, τα μεταφορικά κόστη και το εμπορικό ισοζύγιο της χώρας. Επιπλέον, οι αυξημένες τιμές αεροπορικών καυσίμων μπορούν να επηρεάσουν το κόστος ταξιδιού, στοιχείο κρίσιμο για τον τουριστικό τομέα.
Παρά ταύτα, η ελληνική ναυτιλία μπορεί να εμφανίσει και αντισταθμιστικά οφέλη σε ορισμένες περιπτώσεις με την ανακατανομή εμπορικών ροών και αύξηση των ναύλων. Η κλιμάκωση των επιθέσεων στα Στενά του Ορμούζ δημιουργούν αυξημένο κίνδυνο για τα πλοία και αρκετοί διαχειριστές στρέφονται σε εναλλακτικά λιμάνια φόρτωσης.
Το λιμάνι του Γιανμπού στη Σαουδική Αραβία, βρίσκεται στην Ερυθρά Θάλασσα και προσφέρει μια εναλλακτική διαδρομή μέσω του αγωγού East West για την εξαγωγή 3 εκ. βαρελιών αργού πετρελαίου με την ημερήσια δραστηριότητα φόρτωσης να έχει αυξηθεί κατά 80% τις τελευταίες δύο εβδομάδες. Τα άλλα δύο λιμάνια που βρίσκονται εκτός του Περσικού Κόλπου, είναι της Φουτζέιρα και της Μουσκάτ στον Κόλπο του Ομάν και φορτώνουν μέσω αγωγών άλλα 3 εκ. βαρέλια ημερησίως.
Συνολικά, η Ευρώπη βρίσκεται σε φάση αβεβαιότητας φοβούμενη ότι σύντομα από το στάδιο της ενεργειακής κρίσης θα περάσει σε κατάσταση οικονομικής κρίσης. Οι αγορές ενέργειας έχουν ήδη αντιδράσει, οι πληθωριστικές πιέσεις επανεμφανίζονται και οι ευρωπαϊκές κυβερνήσεις προετοιμάζονται για το ενδεχόμενο μιας παρατεταμένης κρίσης.
Μια καλύτερη αντίδραση σε μια ενεργειακή κρίση θα πρέπει να βασίζεται, βραχυπρόθεσμα στα ενεργειακά αποθέματα και τη συγκράτηση των τιμών, μεσοπρόθεσμα στη διαφοροποίηση των προμηθειών, την οικονομική στήριξη και μακροπρόθεσμα, στην αυτόνομη ενεργειακή μετάβαση.
Η Ευρώπη μπορεί σε περιόδους κρίσης να περιορίσει τις επιπτώσεις στον πληθωρισμό μέσω προσωρινών κανονιστικών παρεμβάσεων και στοχευμένων επιδοτήσεων σε ευάλωτα νοικοκυριά και ΜμΕ. Η εμπειρία της ενεργειακής κρίσης του 2022 έδειξε ότι υπάρχουν μέτρα που μπορούν να μειώσουν τις κοινωνικές και οικονομικές επιπτώσεις.
Ο Βασίλης Κορκίδης είναι πρόεδρος του ΕΒΕΠ
