Η απόφαση που το Ανώτατο Δικαστήριο των Ηνωμένων Πολιτειών εξέδωσε στις 20 Φεβρουαρίου 2026 για τους «δασμούς Trump», δεν είναι αυτό που νομίζουμε. Δεν αφορά μόνο την εξουσία του Προέδρου των Ηνωμένων Πολιτειών να επιβάλει εισαγωγικούς δασμούς «σε όσες χώρες και για όσα προϊόντα θέλει, για όποιο ύψος και για όποια περίοδο θέλει».
Είναι κάτι σημαντικότερο. Ακυρώνει, τουλάχιστον προσωρινά, μια πολιτική φιλοσοφία, αντιδημοκρατική στον πυρήνα της, που έχει εγκατασταθεί στον Λευκό Οίκο, και που αυτή δίνει ορθολογικό νόημα σε μία άλλως αλλοπρόσαλλη προεδρία. Η απόφαση του Δικαστηρίου, καταδικάζοντας τις «μοναρχικές αρμοδιότητες» που διεκδικούσε ο Πρόεδρος στον τομέα των δασμών, του έβαλε φρένο. Εξάλειψε ωστόσο τον κίνδυνο μιας «προεδρικής μοναρχίας». Κατέστρεψε το «αβγό του φιδιού»; Αξίζει να αναρωτηθούμε σοβαρά.
Η απόφαση
Από νομικής έποψης, η απόφαση της 20ής Φεβρουαρίου θα μπορούσε να χαρακτηριστεί ως μια συνηθισμένη δικαστική απόφαση που ερμηνεύει μια νομοθετική εξουσιοδότηση. Η εξουσία επιβολής δασμών στις εισαγωγές στοιχειοθετεί άσκηση νομοθετικής λειτουργίας και, ως εκ τούτου, ανήκει στο Κογκρέσο, τον ομοσπονδιακό νομοθέτη, να την ασκεί.
Ομως, το Σύνταγμα δεν απαγορεύει στο Κογκρέσο να εξουσιοδοτήσει τον Πρόεδρο, τον αρχηγό της εκτελεστικής εξουσίας, να ασκεί κι αυτός νομοθετική εξουσία, οριοθετημένη πάντως εντός της εξουσιοδότησης που του χορηγήθηκε από το Κογκρέσο. Ο κρίσιμος στην υπόθεση νόμος, ο «Νόμος περί Επειγουσών Οικονομικών Εξουσιών», του 1977, εξουσιοδοτούσε τον Πρόεδρο, αν συνέτρεχαν έκτακτες περιπτώσεις, να «ρυθμίζει» τις «εισαγωγές». Πάνω σ’ αυτές τις δύο λέξεις πάτησε ο Πρόεδρος Trump και ξεκίνησε, από την αρχή της προεδρίας του, να θεσμοθετεί αλλεπάλληλες αυξήσεις και μειώσεις εισαγωγικών δασμών ως εργαλείο οικονομικής πολιτικής και, ουσιαστικά, ως μέσο γεωπολιτικής ισχύος.
Η πλειοψηφία των δικαστών του Ανωτάτου Δικαστηρίου διαφώνησε. Κατ’ αυτήν, ο συγκεκριμένος νόμος που επικαλέστηκε ο Πρόεδρος δεν του δίνει την ευρύτατη εξουσία που διεκδικούσε. Οι έξι δικαστές της πλειοψηφίας έκριναν ότι οι λέξεις «ρυθμίζει» και «εισαγωγές» βρίσκονται εντός μιας διάταξης με πλήθος όρων και προϋποθέσεων, απ’ όπου το κεντρικό νόημα που συνάγεται είναι ότι το Κογκρέσο ως «ρύθμιση … εισαγωγών» αντιλαμβάνεται μόνο το ποσοτικό πάγωμα ή τον ποσοτικό περιορισμό των εισαγωγών, όχι και την επιβολή δασμών, μια εξουσία για την οποία άλλωστε, όπως τόνισαν οι δικαστές, η νομοθετική παράδοση απαιτεί ρητή εξουσιοδότηση.
Ο «Μονάρχης»
Ας αφήσουμε προσωρινά την απόφαση. Ας μεταφερθούμε σε ένα άλλο πεδίο. Με επίκεντρο την Silicon Valley, διανοητές εμποτισμένοι με τη λογική της σύγχρονης τεχνολογίας, πρώην αναρχικοί πολλοί από αυτούς, ασκούν μετωπική κριτική κατά της δημοκρατίας, κερδίζοντας έδαφος στον συντηρητικό χώρο. Κατηγορούν τη δημοκρατία ότι έχει απολέσει τη δύναμη να προστατεύει τις ελευθερίες του πολίτη και ότι έχει μεταβληθεί σε γραφειοκρατικό κυκεώνα, που εμποδίζει την πρόοδο.
Η πιο χαρακτηριστική μορφή της διανόησης αυτής, ο Curtis Yarvin, μηχανικός της πληροφορικής, υποστηρίζει ότι οι δυτικές κοινωνίες κυβερνώνται πλέον από ένα είδος σύγχρονου «ιερατείου», που συγκροτούν τα Πανεπιστήμια και τα μέσα μαζικής επικοινωνίας. Σε αυτά κυριαρχούν οι προοδευτικοί, που απονέμουν διαβατήρια πολιτικής ορθότητας ή πολιτικού αποκλεισμού, ανάλογα με το αν κάποιος συμφωνεί ή διαφωνεί μαζί τους.
Σε μια τέτοια δημοκρατία, οι πόλοι της εξουσίας είναι αποκεντρωμένοι και συγκεχυμένοι, ώστε, στο τέλος, κανείς να μην είναι υπεύθυνος, και η επιτυχία ή η αποτυχία να είναι περισσότερο ζήτημα αξιακών εκτιμήσεων παρά συνάρτησης συγκεκριμένων, απτών αποτελεσμάτων. Το φάρμακο που προτείνει ο Yarvin είναι η αντικατάσταση της δημοκρατίας από έναν σύγχρονο «Μονάρχη», ένα είδος CEO της χώρας, που θα διασφαλίζει την αποτελεσματική διαχείριση του ενεργητικού της, σαν να μιλάμε για μια ανώνυμη εταιρεία.
Η ερμηνεία
Τι σχέση μπορεί να έχουν όλα αυτά με την προεδρία Trump και την απόφαση του Ανωτάτου Δικαστηρίου; Ηδη, εδώ και αρκετούς μήνες κυκλοφορούν στο Διαδίκτυο απόψεις που ταυτίζουν τον «Μονάρχη» του Yarvin με τον Πρόεδρο Trump. Ηταν αρχικά η θετική αναφορά του Αντιπροέδρου J. D. Vance στον Yarvin, η ιδιαίτερη εκτίμηση προς αυτόν του Elon Musk, οι ιδεολογικές σχέσεις του Peter Thiel, ιδιοκτήτη της Palantir, της σημαντικότερης επιχείρησης στον κόσμο, με τις ιδέες μιας νεόκοπης ιδεολογικής αντίδρασης, που, εμπνεόμενη από τις απόψεις Yarvin, αρνείται την αντιπροσωπευτική δημοκρατία.
Από την αρχή της προεδρίας του, ο Πρόεδρος Trump συμπεριφέρεται πράγματι σαν να είναι ο «Μονάρχης» του Yarvin. Εργαλειοποίησε τους εισαγωγικούς δασμούς, ανατρέποντας τους κανόνες του διεθνούς εμπορίου, εγκατέλειψε το διεθνές δίκαιο ως κανόνα που ρυθμίζει τις σχέσεις των κρατών αντικαθιστώντας τη διπλωματία από την ισχύ, κινητοποιεί την ομοσπονδιακή αστυνομία για να κάμψει αντιστάσεις των ομόσπονδων Πολιτειών της χώρας, απολύει δεκάδες χιλιάδες ομοσπονδιακούς υπαλλήλους, προβάλλει εξωφρενικά σχέδια, όπως την ενσωμάτωση στις ΗΠΑ της Γροιλανδίας και του Καναδά, που τον κάνουν να φαίνεται μεγαλόπνοος, και προβαίνει σε θεαματικές στρατιωτικές επιχειρήσεις όπως αυτή για τη σύλληψη του προέδρου Μαδούρο, και, τελευταία, τη στρατιωτική επίθεση στο Ιράν.
Δείχνει καθαρά ότι τίποτε δεν τον δεσμεύει εκτός από τη θέλησή του, όπως άλλωστε και ο ίδιος υπαινίχθηκε. Και, έτσι, επιβάλλεται σε όλους, στην προσπάθειά του, όπως προβάλλει, να «Κάνει την Αμερική Μεγάλη Ξανά». Το Σύνταγμα Αν το αμερικανικό Σύνταγμα δεν καταλύθηκε στις 6 Ιανουαρίου του 2021 με την κατάληψη του Καπιτωλίου από μια ομάδα «γραφικών βαρβάρων», μπορεί όμως να καταλυθεί εκ των ένδον με την αξιοποίηση από τον Πρόεδρο των νομοθετικών εξουσιοδοτήσεων σ’ αυτόν, αν αυτές εφαρμοστούν τόσο ευρέως σαν να του δίνουν απεριόριστη εξουσία.
Αυτή την απεριόριστη εξουσία να επιβάλει εισαγωγικούς δασμούς ως γεωπολιτικό εργαλείο άσκησε ο Πρόεδρος, και αυτή την εξουσία τού την αρνήθηκε το Δικαστήριο. Οχι όμως παντελώς. Γιατί, κανείς δικαστής, ούτε οι τρεις της προοδευτικής πτέρυγας, δεν έκριναν ως εξ ορισμού αντίθετες στο Σύνταγμα τις ευρύτατες νομοθετικές εξουσιοδοτήσεις στον Πρόεδρο. Αυτό που είπαν είναι ότι πρέπει να είναι κάθε εξουσιοδότηση λεκτικά συγκεκριμένη. Αν, στην περίπτωση των δασμών, το Κογκρέσο ήθελε, και το διατύπωνε σαφώς, να εξουσιοδοτήσει τον Πρόεδρο να ασκεί πλήρη νομοθετική εξουσία στον τομέα αυτόν, συνταγματικό πρόβλημα δεν θα υπήρχε.
Εξοντώθηκε, λοιπόν, στη γένεσή της, με την απόφαση της 20ής Φεβρουαρίου, η «προεδρική μοναρχία»; Σαφέστατα όχι. Ενας άλλος Πρόεδρος, που θα μπορούσε να πείσει μια φιλική του πλειοψηφία στη Γερουσία και τη Βουλή των Αντιπροσώπων να του εκχωρήσουν πλήρεις εξουσίες στους τομείς που θα ζητούσε, μπορεί πράγματι να εγκαθιστούσε ένα «διοικητικό κράτος» στις Ηνωμένες Πολιτείες, και να γίνει έτσι ο «Μονάρχης» του Yarvin. Είναι ένα φάντασμα η ιδέα αυτή, μια απίθανη εξέλιξη; Τα γεγονότα στο Ιράν δεν φαίνεται ότι την αποκλείουν, τουλάχιστον ως μοντέλο προεδρίας.
*Ο κ. Ιωάννης Σαρμάς είναι τέως υπηρεσιακός πρωθυπουργός, επίτιμος πρόεδρος του Ελεγκτικού Συνεδρίου
