Σχεδόν 3 τρισ. ευρώ έκτακτης ρευστότητας που εισήγαγε η Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα κατά τη διάρκεια της πανδημίας θα έχουν αποσυρθεί από το χρηματοπιστωτικό σύστημα έως το 2027, σηματοδοτώντας ένα ορόσημο στην ομαλοποίηση της νομισματικής πολιτικής.
Σύμφωνα με πρόβλεψη που δημοσίευσε το προσωπικό της κεντρικής τράπεζας, η πλεονάζουσα ρευστότητα που καταθέτουν οι τράπεζες της Ευρωζώνης στην ΕΚΤ θα πέσει κάτω από τα 2 τρισ. ευρώ το επόμενο έτος, επίπεδο που είχε παρατηρηθεί για τελευταία φορά πριν οι υπεύθυνοι χάραξης πολιτικής ξεκινήσουν το άνευ προηγουμένου πρόγραμμα τόνωσης στις αρχές του 2020.
«Σηματοδοτεί το τέλος μιας εποχής» εξηγεί στους Financial Times ο Carsten Brzeski, παγκόσμιος επικεφαλής μακροοικονομικών της ING. «Η κατάσταση έκτακτης ανάγκης στην ευρωπαϊκή νομισματική πολιτική πλησιάζει στο τέλος της» πρόσθεσε, αναφέροντας ότι η ΕΚΤ κατάφερε να διαχειριστεί ομαλά την έξοδο από το πρόγραμμα ποσοτικής χαλάρωσης.
As the Eurosystem normalises its balance sheet, central bank reserves keep declining. This blog post examines how banks adapt to lower levels of reserves and explains why take-up in Eurosystem standard refinancing operations is expected to increase https://t.co/FxqImoCo1T pic.twitter.com/dEKxIL0AfJ
— European Central Bank (@ecb) April 2, 2026
Ton Μάρτιο του 2020, η κεντρική τράπεζα ξεκίνησε το λεγόμενο Πρόγραμμα Αγορών Έκτακτης Ανάγκης λόγω Πανδημίας (PEPP). Αφορούσε την τη μαζική αγορά ομολόγων του δημόσιου και του ιδιωτικού τομέα, σε μια προσπάθεια σταθεροποίησης και τόνωσης της οικονομίας που είχε πληγεί από την πανδημία. Επίσης, προσέφερε στις τράπεζες αρκετές γενναιόδωρες και μακροπρόθεσμες πράξεις αναχρηματοδότησης.
Οι επικριτές του PEPP
Οι περισσότεροι οικονομολόγοι αναγνωρίζουν στην ΕΚΤ το γεγονός ότι απέτρεψε μια ευρύτερη οικονομική κατάρρευση, καθώς η συμβατική νομισματική πολιτική είχε εξαντλήσει τότε τα μέσα δράσης της καθώς τα επιτόκια βρισκόταν σε αρνητικό έδαφος πριν ξεσπάσει η πανδημία.
Ωστόσο, οι επικριτές της πολιτικής προειδοποίησαν ότι η πλημμύρα ρευστότητας ενδέχεται να έχει στρεβλώσει τις τιμές των περιουσιακών στοιχείων, καθώς πυροδότησε μια φρενίτιδα στον τομέα των ακινήτων σε χώρες όπως η Γερμανία. Κατηγόρησαν επίσης το PEPP ότι συνέβαλε στην αύξηση του πληθωρισμού από τα τέλη του 2021. Οι ορθόδοξοι οικονομολόγοι είχαν προειδοποιήσει ότι τα μη συμβατικά μέτρα ενδέχεται να μην καταργηθούν ποτέ.
Η ΕΚΤ κατάργησε σταδιακά τα μη συμβατικά νομισματικά της εργαλεία από το 2022, με αποτέλεσμα τη σταθερή μείωση της ρευστότητας, η οποία είχε υπερδιπλασιαστεί στα 4,8 τρισ. ευρώ έως τον Οκτώβριο του 2022. Ωστόσο, η κατάργηση απαιτεί χρόνο: η ΕΚΤ δεν πωλεί ενεργά τα ομόλογα που αγόρασε κατά τη διάρκεια της κρίσης, αλλά τα αφήνει να λήξουν. Από τα τέλη του 2024, η κεντρική τράπεζα δεν έχει επανεπενδύσει τα έσοδα, αλλά αφήνει τα ομόλογα να λήξουν.
Η Ιζαμπέλ Σνάμπελ, μέλος της Εκτελεστικής Επιτροπής της ΕΚΤ, χαρακτήρισε αυτή τη διαδικασία «ποσοτική ομαλοποίηση και όχι ποσοτική σύσφιγξη».
Τι σημαίνει για τις τράπεζες
Τα αποθεματικά των κεντρικών τραπεζών έχουν σχεδόν μειωθεί στο μισό, από την κορύφωση των 4,9 τρισ. ευρώ το 2022 σε 2,6 τρισ ευρώ στις αρχές του 2026. Ενώ εξακολουθούν να είναι άφθονα, είναι άνισα κατανεμημένα μεταξύ των τραπεζών. Αυτό υποδηλώνει ότι, καθώς το Ευρωσύστημα συνεχίζει να συρρικνώνει τον ισολογισμό του, ορισμένες τράπεζες ενδέχεται να χρειαστεί να αντλήσουν αποθεματικά νωρίτερα από άλλες.
Ταυτόχρονα, τα επιτόκια της χρηματαγοράς με τα οποία δανείζουν και δανείζονται οι τράπεζες έχουν πλησιάσει περισσότερο το επιτόκιο διευκόλυνσης αποδοχής καταθέσεων (DFR), το κύριο επιτόκιο πολιτικής μέσω του οποίου η ΕΚΤ κατευθύνει τη νομισματική της πολιτική. Στην πραγματικότητα, τα επιτόκια των repos διαπραγματεύτηκαν τελευταία φορά τόσο κοντά στο DFR το 2020.
Σε ετήσια έρευνα του Ευρωσυστήματος, ζητήθηκε από τους διαχειριστές ταμειακών διαθεσίμων των τραπεζών να αναφέρουν το επιθυμητό επίπεδο αποθεματικών που επιθυμούν να διατηρούν. Σε σύγκριση με τα πραγματικά διαθέσιμα, διαπιστώνουμε, αναφέρουν οι οικονομολόγοι της ΕΚΤ ότι τράπεζες που αντιπροσωπεύουν το 26% του συνόλου των τραπεζικών στοιχείων ενεργητικού της ζώνης του ευρώ λειτουργούν πλέον κοντά στο επίπεδο αποθεματικών που είχαν δηλώσει ως επιθυμητό, σε σύγκριση με το 15% που καταγράφηκε ένα χρόνο νωρίτερα.
Η ομάδα αυτή περιλαμβάνει μεγάλες τράπεζες, όπως τράπεζες παγκόσμιας συστημικής σημασίας (G-SIB), καθώς και θεματοφύλακες και διαχειριστές περιουσιακών στοιχείων – ιδρύματα που γενικά διαχειρίζονται τη ρευστότητά τους πιο ενεργά.
Με βάση τις προβλέψεις, τα αποθέματα αναμένεται να μειωθούν κατά περίπου 470 δισ. ευρώ ετησίως, αν και η πρόβλεψη αυτή ενέχει υψηλό βαθμό αβεβαιότητας, σημειώνει η κεντρική τράπεζα.
Ενώ επί του παρόντος οι περισσότερες τράπεζες εξακολουθούν να διαθέτουν άφθονα αποθεματικά, το μερίδιο των τραπεζών που πλησιάζουν τα επιθυμητά επίπεδα αποθεματικών τους αναμένεται να αυξηθεί.
Μέχρι το τέλος του 2026, οι τράπεζες που αντιπροσωπεύουν το 50% του συνόλου των τραπεζικών στοιχείων ενεργητικού προβλέπεται να φθάσουν στο επιθυμητό επίπεδο.
Οι τράπεζες θα πρέπει πλέον «να διαχειρίζονται πιο ενεργά τη ρευστότητά τους», αναφέρουν οι οικονομολόγοι της ΕΚΤ στο blog.
Προβλέπουν ότι οι τράπεζες θα αρχίσουν να βασίζονται περισσότερο στη χρηματαγορά, καθώς και στις τυπικές πράξεις αναχρηματοδότησης.
Οι τράπεζες μπορούν να έχουν πρόσβαση σε ρευστότητα από την ΕΚΤ με επιβάρυνση 0,15% επί του κύριου επιτοκίου καταθέσεων, το οποίο σήμερα ανέρχεται σε 2%. Ενώ τα εργαλεία αυτά έχουν χρησιμοποιηθεί ελάχιστα τα τελευταία χρόνια, θα γίνουν πιο δημοφιλή με την περαιτέρω μείωση της πλεονάζουσας ρευστότητας, προβλέπουν οι εμπειρογνώμονες της ΕΚΤ.
