Πράσινη ενέργεια: Στο κάδρο και οι μέλισσες

Η ιστορία της ανάπτυξης των Ανανεώσιμων Πηγών Ενέργειας (ΑΠΕ) στην Ελλάδα είναι σχεδόν… θεατρική. Ξεκίνησε μετά βαΐων και κλάδων, με επενδυτές και πολίτες να βλέπουν τις ανεμογεννήτριες και τα φωτοβολταϊκά ως τη νέα τεχνολογία καθαρής ενέργειας που θα εξορίσει τα ορυκτά καύσιμα. Σύντομα όμως ήρθαν οι πρώτες αντιδράσεις. Τα έργα κατηγορήθηκαν ότι απειλούν τα πουλιά, αλλοιώνουν το τοπίο, καταπατούν τα απάτητα βουνά και καταλαμβάνουν αγροτική γη.

Και τώρα… οι μέλισσες στο προσκήνιο

Και τώρα, εμφανίζεται ένας ακόμη «πονοκέφαλος» καθώς στη συζήτηση μπαίνουν και οι μέλισσες. Το προσχέδιο του Εθνικού Σχεδίου Δράσης για τους επικονιαστές που έθεσε σε δημόσια διαβούλευση το Υπουργείο Περιβάλλοντος και Ενέργειας (ΥΠΕΝ) εντάσσει τις ΑΠΕ στο κάδρο των πιθανών πιέσεων. Όχι ως τον «ένοχο», αλλά ως έναν παράγοντα που, θα πρέπει να σχεδιαστεί σωστά ώστε να συνυπάρξει με τους… διασκορπιστές της γύρης.

Το κείμενο αναγνωρίζει ότι η ανάπτυξη σύγχρονων ενεργειακών και ηλεκτρονικών υποδομών έχει ήδη πυροδοτήσει ένα νέο κύμα επιστημονικής έρευνας σχετικά με τις επιπτώσεις τους στα έντομα-επικονιαστές, με τα ευρήματα να βρίσκονται ακόμη σε εξέλιξη καθώς, ειδικά για την περίπτωση των αιολικών σταθμών η γνώση παραμένει περιορισμένη.

Διπλό αποτύπωμα: όφελος ή απειλή;

Ωστόσο, οι μελετητές επισημαίνουν ότι προκαλούνται αλλαγές με διττό χαρακτήρα. Από τη μία πλευρά αναφέρουν ότι με τα αιολικά πάρκα δημιουργούνται νέα ενδιαιτήματα, ιδίως σε περιοχές εντατικής γεωργίας, από την άλλη όμως καταγράφουν αρνητικές επιπτώσεις όπως είναι η κατάληψη γης και η υποβάθμιση του εδάφους που εντείνουν τον κατακερματισμό των οικοσυστημάτων, πλήττοντας περιοχές κρίσιμες για τους επικονιαστές. Επισημαίνουν ωστόσο, ότι γενικότερα «επιπτώσεις δεν έχουν ανιχνευθεί στην κοινή μέλισσα, η έρευνα όμως συνεχίζεται».

Αντίστοιχα, για τα φωτοβολταϊκά πάρκα, το σχέδιο καταγράφει διαφοροποιημένες επιπτώσεις. Στις μεσογειακές συνθήκες, η δραστηριότητα των επικονιαστών εμφανίζεται μειωμένη κάτω από τα πάνελ, αν και μπορεί να ενισχυθεί στους ενδιάμεσους χώρους με κατάλληλη διαχείριση, όπως είναι η ανάπτυξη ανθοτάπητα. Επίσης, οι ηλιακοί συλλέκτες τροποποιούν τις μικροκλιματικές συνθήκες παρέχοντας σκίαση, η οποία μπορεί να επηρεάσει τη σύνθεση των φυτικών ειδών και να μειώσει την ένταση της ανθοφορίας, περιορίζοντας την παραγωγή νέκταρος και γύρης για τις άγριες μέλισσες που φωλιάζουν εκεί. Την ίδια στιγμή, διεθνείς μελέτες δείχνουν ότι, υπό προϋποθέσεις, τα ηλιακά πάρκα μπορούν να λειτουργήσουν ακόμη και ως ευνοϊκά ενδιαιτήματα, ιδίως όταν εγκαθίστανται σε υποβαθμισμένες αγροτικές εκτάσεις και συνοδεύονται από μέτρα οικολογικής διαχείρισης.

Αόρατη απειλή: το ηλεκτρονέφος

Ιδιαίτερη αναφορά γίνεται και στις επιπτώσεις της ηλεκτρομαγνητικής ακτινοβολίας από ενεργειακές και τηλεπικοινωνιακές υποδομές (γραμμές μεταφοράς ηλεκτρικής ενέργειας, υποδομές κινητής τηλεφωνίας, ακόμη και κινητά τηλέφωνα). Η επιστημονική βιβλιογραφία που επικαλείται η μελέτη του ΥΠΕΝ υποδεικνύει ότι τα ηλεκτρομαγνητικά πεδία επηρεάζουν κρίσιμες λειτουργίες της κοινής μέλισσας, όπως ο προσανατολισμός, η αναζήτηση τροφής κ.ά., οδηγώντας σε μείωση της αποδοτικότητας της επικονίασης. Παράλληλα, μακροχρόνια έκθεση έχει συνδεθεί με βιολογικό στρες και επιπτώσεις στην ανάπτυξη των προνυμφών. Σε επίπεδο οικοσυστήματος, έρευνα σε δύο νησιά του Αιγαίου έδειξε ότι η ακτινοβολία από κεραίες κινητής τηλεφωνίας επηρεάζει τη σύνθεση της βιοκοινότητας όλων των επικονιαστών.

Σύμφωνα με τα όσα αναφέρονται στο draft της μελέτης, το λεγόμενο «ηλεκτρονέφος» (electrosmog) αποτελεί έναν παράγοντα που θα πρέπει να εξεταστεί σοβαρά ως προς τις επιπτώσεις του στην υγεία των επικονιαστών, σε συνδυασμό με άλλες πιέσεις όπως η εντατικοποίηση της γεωργίας, η χρήση φυτοφαρμάκων, τα εισβλητικά είδη και η κλιματική αλλαγή.

Κατακερματισμός γης

Σε επίπεδο πολιτικής, το ΥΠΕΝ καταγράφει την αυξημένη κατάληψη γης και τον κατακερματισμό οικοσυστημάτων από έργα ΑΠΕ, συχνά σε περιοχές υψηλής σημασίας για τους επικονιαστές, ιδίως σε ορεινές και νησιωτικές περιοχές και προτείνει ενίσχυση πιο στοχευμένων παρεμβάσεων. Μάλιστα επισημαίνεται ότι «το πρόβλημα της αύξησης της τεχνητής γης και του κατακερματισμού των οικοσυστημάτων έχει επισημανθεί και στην αναφορά για την Ελλάδα του Οργανισμού Οικονομικής Συνεργασίας και Ανάπτυξης -OECD – το 2020».

Τρία μέτωπα δράσης

Οι μελετητές του Πανεπιστημίου Αιγαίου που ανέλαβαν τη σύνταξη του Εθνικού Σχεδίου Δράσης για λογαριασμό του υπουργείου, προτείνουν ένα πλέγμα μέτρων που κινούνται σε τρεις βασικούς άξονες. Ο πρώτος αφορά στην ενίσχυση της επιστημονικής γνώσης με δυο συγκριτικές έρευνες, εκτιμώμενου κόστους περίπου 40.000 ευρώ η καθεμία, επί της ποικιλότητας επικονιαστών εντός και πέριξ περιοχών εγκατάστασης 25 φωτοβολταϊκών πάρκων και 25 αιολικών πάρκων ώστε να εκτιμηθεί η επίπτωσής τους σε σχέση με την έκταση των μονάδων. Προτείνεται μάλιστα να γίνει διάκριση μεταξύ περιοχών πλούσιων σε βομβίνους, όπως είναι η Βόρεια και Βορειοδυτική Ελλάδα και περιοχών πλούσιων σε μικρόσωμες αγριομέλισσες.

Ο δεύτερος άξονας αφορά την ενσωμάτωση περιβαλλοντικών κριτηρίων στην αδειοδότηση των φωτοβολταϊκών και αιολικών πάρκων. Ειδικότερα, προτείνεται η ενσωμάτωσή τους στις Μελέτες Περιβαλλοντικών Επιπτώσεων (ΜΠΕ) και στις Ειδικές Οικολογικές Αξιολογήσεις (ΕΟΑ). Στο πλαίσιο αυτό, κάθε έργο θα συνοδεύεται από σχέδιο διαχείρισης με συγκεκριμένα μέτρα για τον μετριασμό των επιπτώσεων στους επικονιαστές και την αποκατάσταση του περιβάλλοντος. Το σχετικό κόστος, σύμφωνα με το Σχέδιο, θα βαρύνει τους επενδυτές.

Προτείνεται ακόμη, με κόστος του επενδυτή αιολικού πάρκου, υποχρέωση αποκατάστασης τουλάχιστον 50% της έκτασης κατάληψης του έργου σε άλλη υποβαθμισμένη περιοχή, επαναφοράς της τοπογραφίας της περιοχής εγκατάστασης σε ποσοστό άνω του 90%, με δημιουργία ξηρολιθικών αναβαθμίδων και συνεχούς παρακολούθησης των πληθυσμών των επικονιαστών καθόλη τη διάρκεια λειτουργίας του έργου ΑΠΕ. Προωθείται επιπλέον, για αιολικά και φωτοβολταϊκά πάρκα, σπορά και φύτευση αυτόχθονων εντομόφιλων φυτών (η λίστα θα δημιουργηθεί από το ΥΠΕΝ) στην περιοχή που έχει διαταραχθεί για διατήρηση των επικονιαστών.

Το μεγάλο στοίχημα: έξυπνος σχεδιασμός

Ιδιαίτερη έμφαση δίνεται στην ανάγκη «έξυπνου» σχεδιασμού των ενεργειακών υποδομών, ώστε να συνδυάζεται η ανάπτυξη των ΑΠΕ με τη διατήρηση της βιοποικιλότητας. Η πρόκληση, όπως αναδεικνύεται, δεν είναι η αναστολή της ενεργειακής μετάβασης, αλλά η ενσωμάτωση οικολογικών παραμέτρων στον πυρήνα της, σε μια συγκυρία όπου η προστασία των επικονιαστών αποκτά κρίσιμη σημασία όχι μόνο για τα οικοσυστήματα, αλλά και για την αγροτική παραγωγή και την οικονομία συνολικά.

Ευρωπαϊκή υποχρέωση, εθνική πρόκληση

Η εκπόνηση ενός ολοκληρωμένου σχεδίου δράσης για την προστασία των επικονιαστών αποτελεί υποχρέωση της Ελλάδας στο πλαίσιο της ευρωπαϊκής νομοθεσίας, βάσει κανονισμού που υιοθετήθηκε το 2024. Το προτεινόμενο εθνικό σχέδιο περιλαμβάνει επτά βασικούς στόχους, 86 επιμέρους δράσεις και συνολικά 249 δραστηριότητες, αποτυπώνοντας τη σύνθετη φύση του ζητήματος. Η προστασία των επικονιαστών συνδέεται άμεσα με πολλούς τομείς της ανθρώπινης δραστηριότητας, κυρίως με τη γεωργία, αλλά και με τη διαχείριση των οικοσυστημάτων.

Κενά γνώσης και λάθη πρακτικής

Στη χώρα μας, ωστόσο, υπάρχει σημαντικό έλλειμμα επιστημονικών δεδομένων σχετικά με την ποικιλότητα και τη γεωγραφική κατανομή των ειδών επικονιαστών αλλά και ενημέρωσης όσων δραστηριοποιούνται στη γεωργία και στη φροντίδα φυσικών και αστικών χώρων. Οι πρακτικές καλλιέργειας, ιδίως η εκτεταμένη χρήση φυτοφαρμάκων και η έλλειψη περιοχών με φυσική βλάστηση, αποτελούν τις βασικές απειλές και επηρεάζουν αρνητικά τους πληθυσμούς τους.

Επιπλέον, ορισμένες παρεμβάσεις, όπως προγράμματα καθαρισμού βλάστησης για την πρόληψη πυρκαγιών, μπορεί να έχουν ανεπιθύμητες συνέπειες, καθώς περιορίζουν τους βιοτόπους τους. Τέλος, η ανεξέλεγκτη ανάπτυξη της μελισσοκομίας εντείνει τον ανταγωνισμό εις βάρος των άγριων επικονιαστών, γεγονός που καθιστά αναγκαία τη θέσπιση οργανωμένων χώρων και κανόνων διαχείρισης.