Όταν ο Σαλβαδόρ Αλιέντε ανέλαβε την προεδρία της Χιλής το 1970, επιχείρησε κάτι εξαιρετικά φιλόδοξο: να μετασχηματίσει μια οικονομία με έντονη κρατική παρουσία σε μια σοσιαλιστική οικονομία, χωρίς να εγκαταλείψει τη δημοκρατική διαδικασία. Το εγχείρημα κράτησε λιγότερο από τρία χρόνια. Στις 11 Σεπτεμβρίου 1973, οι ένοπλες δυνάμεις ανέτρεψαν την κυβέρνησή του και ο στρατηγός Αουγκούστο Πινοσέτ ανέλαβε την εξουσία.
Η κατάρρευση της κυβέρνησης Αλιέντε δεν μπορεί να εξηγηθεί μόνο από την οικονομία. Η οικονομική πολιτική, ωστόσο, έπαιξε κρίσιμο ρόλο, καθώς η αρχική επιτυχία μετατράπηκε γρήγορα σε πληθωρισμό, ελλείψεις, απεργίες και κοινωνική πόλωση. Παράλληλα, η σύγκρουση με τις ΗΠΑ και τις εγχώριες οικονομικές ελίτ είχε αρχίσει πολύ πριν από την τελική κρίση.
Η οικονομική επανάσταση
Ο Αλιέντε προχώρησε σε μαζικές εθνικοποιήσεις, με κορυφαία την εθνικοποίηση των μεγάλων ορυχείων χαλκού το 1971. Η κυβέρνηση αύξησε επίσης μισθούς, κοινωνικές δαπάνες και δημόσιες μεταβιβάσεις, επιτάχυνε την αγροτική μεταρρύθμιση και επέκτεινε τον κρατικό έλεγχο σε τράπεζες και βιομηχανίες.
Στην αρχή, το αποτέλεσμα έμοιαζε εντυπωσιακό. Η κατανάλωση αυξήθηκε, η ανεργία μειώθηκε και το ΑΕΠ αυξήθηκε περίπου 9% το 1971. Η κυβέρνηση είχε καταφέρει να ενισχύσει γρήγορα το διαθέσιμο εισόδημα των εργαζομένων.
Το πρόβλημα ήταν ότι η ζήτηση αυξανόταν πολύ ταχύτερα από την παραγωγή. Η κυβέρνηση χρηματοδότησε μεγάλο μέρος των δαπανών μέσω νομισματικής επέκτασης, ενώ παράλληλα επέβαλε εκτεταμένους ελέγχους τιμών. Το δημοσιονομικό έλλειμμα διογκώθηκε και η οικονομία άρχισε να αντιμετωπίζει σοβαρή κρίση ισοζυγίου πληρωμών. Σύμφωνα με το ΔΝΤ, το έλλειμμα της γενικής κυβέρνησης αυξήθηκε από περίπου 3% του ΑΕΠ το 1970 σε περίπου 24% το 1973.
Με τον ποιητή Πάμπλο Νερούδα
Το 1972 το ΑΕΠ συρρικνώθηκε, ενώ ο πληθωρισμός εκτοξεύθηκε. Το 1973 η οικονομία βρισκόταν πλέον σε κατάσταση βαθιάς ανισορροπίας: το ΑΕΠ μειώθηκε περίπου 5,6% και ο πληθωρισμός στο τέλος του έτους ξεπέρασε το 550%, σύμφωνα με στοιχεία του ΔΝΤ.
Οι έλεγχοι τιμών δεν μπορούσαν πλέον να συγκρατήσουν την πραγματικότητα. Εμφανίστηκαν ελλείψεις τροφίμων και καταναλωτικών αγαθών, ουρές και μαύρη αγορά. Η οικονομική κρίση μετατράπηκε έτσι σε καθημερινή πολιτική κρίση.
Από την οικονομία στην αποσταθεροποίηση
Οι απεργίες πολλαπλασιάστηκαν. Ιδιαίτερα σημαντική ήταν η απεργία των ιδιοκτητών φορτηγών, η οποία παρέλυσε μεγάλο μέρος της μεταφοράς προϊόντων. Όταν έγινε το πραξικόπημα, η απεργία βρισκόταν στην 47η ημέρα της.
Όμως η ιδέα ότι η οικονομική αποτυχία «προκάλεσε» μόνη της το πραξικόπημα είναι υπερβολικά απλή.
Η αντιπαράθεση με τον Αλιέντε είχε ξεκινήσει από την εκλογή του. Η κυβέρνηση Νίξον θεωρούσε την άνοδο μιας μαρξιστικής κυβέρνησης στη Χιλή στρατηγική απειλή και αντιτάχθηκε στην εδραίωσή της. Τα αποχαρακτηρισμένα αμερικανικά έγγραφα δείχνουν ότι οι ΗΠΑ χρηματοδότησαν πολιτικά κόμματα και μέσα ενημέρωσης που αντιτάσσονταν στον Αλιέντε και ότι η Ουάσιγκτον ασκούσε πίεση για να εμποδίσει την παγίωση της κυβέρνησής του.
Ήδη τον Μάιο του 1973, αμερικανικές υπηρεσίες κατέγραφαν σχέδιο τμημάτων της χιλιανής Πολεμικής Αεροπορίας για την ανατροπή του Αλιέντε. Τον Σεπτέμβριο, αμερικανικά έγγραφα κατέγραφαν πλέον την πιθανότητα ενός στρατιωτικού πραξικοπήματος ως σοβαρή εξέλιξη.
Αυτό σημαίνει ότι η στρατιωτική λύση δεν εμφανίστηκε ξαφνικά ως αποτέλεσμα της οικονομικής κατάρρευσης. Η πολιτική σύγκρουση και οι προσπάθειες αποσταθεροποίησης είχαν ξεκινήσει νωρίτερα. Η οικονομική κρίση, όμως, έκανε την κυβέρνηση πολύ πιο ευάλωτη.
Η πτώση της τιμής του χαλκού, οι δυσκολίες στις εισαγωγές και η έλλειψη εξωτερικής χρηματοδότησης επιδείνωσαν την κατάσταση. Παράλληλα, οι εθνικοποιήσεις δημιούργησαν μετωπική σύγκρουση με αμερικανικές εταιρείες και την Ουάσιγκτον.
Έτσι δημιουργήθηκε ένας φαύλος κύκλος: οικονομική αποσταθεροποίηση, κοινωνικές αντιδράσεις, πολιτική πόλωση και αυξανόμενη στρατιωτική παρέμβαση.
Στις 29 Ιουνίου 1973 έγινε μια αποτυχημένη απόπειρα πραξικοπήματος. Ο στρατός παρέμεινε για λίγο ακόμη διχασμένος, αλλά ο στρατηγός Κάρλος Πρατς, υπερασπιστής της πολιτικής ουδετερότητας των ενόπλων δυνάμεων, έχασε τη στήριξη μεγάλου μέρους του στρατού και στις 24 Αυγούστου αντικαταστάθηκε στην ηγεσία του από τον Αουγκούστο Πινοσέτ.
Λιγότερο από τρεις εβδομάδες αργότερα, στις 11 Σεπτεμβρίου, ο στρατός κινήθηκε εναντίον του προεδρικού μεγάρου. Ο Αλιέντε αρνήθηκε να παραιτηθεί. Το πραξικόπημα ολοκληρώθηκε και ο ίδιος πέθανε κατά την κατάληψη του προεδρικού μεγάρου.
Πολιορκία του προεδρικού μεγάρου
Η χιλιανή περίπτωση παραμένει ένα από τα πιο χαρακτηριστικά παραδείγματα του πώς μια οικονομική μεταρρύθμιση μπορεί να μετατραπεί σε πολιτική κρίση, αλλά και του πώς μια πολιτική σύγκρουση μπορεί να επιταχύνει μια οικονομική κατάρρευση. Το μοντέλο του Αλιέντε δημιούργησε πραγματικές και σοβαρές μακροοικονομικές ανισορροπίες. Ταυτόχρονα, όμως, η ανατροπή του δεν ήταν απλώς το οικονομικό τέλος μιας αποτυχημένης πολιτικής. Ήταν η κατάληξη μιας σύγκρουσης για το ποιος θα καθόριζε το οικονομικό και πολιτικό μέλλον της Χιλής — μιας σύγκρουσης στην οποία είχαν εμπλακεί ήδη η κυβέρνηση, η αντιπολίτευση, οι επιχειρήσεις, ο στρατός και οι Ηνωμένες Πολιτείες.
