Η επιλογή της Ευρώπης να στηρίξει την αεράμυνά της στην αμερικανική αμυντική βιομηχανική βάση εξελίσσεται σε μείζον στρατηγικό μειονέκτημα, ενώ οι συγκρίσεις με τη ρωσική πολεμική μηχανή, υπό τις σημερινές συνθήκες, αποδεικνύονται τουλάχιστον προβληματικές για την ευρωπαϊκή αμυντική βιομηχανία.
Το συμπέρασμα αυτό προκύπτει από ανάλυση της βελγικής δεξαμενής σκέψης Bruegel για την κατάσταση της ευρωπαϊκής αεράμυνας.
Κεντρικός πυλώνας του ευρωπαϊκού στρατηγικού σχεδιασμού είναι η εξασφάλιση αεροπορικής υπεροχής μέσω του συνδυασμού προηγμένων μαχητικών αεροσκαφών και ισχυρών συστημάτων αεράμυνας.
Το πλαίσιο Ολοκληρωμένης Αεράμυνας και Αντιπυραυλικής Άμυνας του ΝΑΤΟ (NATO Integrated Air and Missile Defence – IAMD) περιλαμβάνει και την αντιβαλλιστική άμυνα, ενώ την ευθύνη διεξαγωγής των σχετικών επιχειρήσεων έχει ο Ανώτατος Συμμαχικός Διοικητής Ευρώπης (SACEUR).
Πολλές ευρωπαϊκές χώρες, με χαρακτηριστικό παράδειγμα τη Γερμανία, έχουν θέσει σε προτεραιότητα την προμήθεια αμερικανικών μαχητικών F-35 και συστημάτων αεράμυνας Patriot.
Πέραν του γαλλοϊταλικού SAMP/T, το οποίο διατίθεται σε μικρότερη κλίμακα, το Patriot αποτελεί το βασικό ευρωπαϊκά διαθέσιμο σύστημα με δυνατότητα αναχαίτισης βαλλιστικών και υπερηχητικών πυραύλων.
Η επιλογή των αμερικανικών συστημάτων στηρίχθηκε στις υψηλές επιχειρησιακές τους επιδόσεις, στην άμεση διαθεσιμότητά τους και στην εκτίμηση ότι η αγορά τους θα διατηρούσε τις ΗΠΑ πολιτικά προσηλωμένες στην ευρωπαϊκή ασφάλεια.
Παράλληλα, η ανάγκη στρατιωτικής διαλειτουργικότητας με τις αμερικανικές ένοπλες δυνάμεις ενίσχυσε την εξάρτηση από την αμερικανική τεχνολογία. Αντίθετα, η ανάπτυξη ευρωπαϊκών μαχητικών απαιτεί πολλά χρόνια, ενώ τα εγχώρια συστήματα αεράμυνας είχαν παραμεληθεί. Οι επιλογές αυτές δημιούργησαν μακροπρόθεσμη τεχνολογική και βιομηχανική εξάρτηση από τις ΗΠΑ.
Ωστόσο, οι πολιτικές εξελίξεις της τελευταίας δεκαετίας δείχνουν ότι η αμερικανική δέσμευση απέναντι στην Ευρώπη δεν μπορεί να θεωρείται δεδομένη. Επιπλέον, οι ανταγωνιστικές προτεραιότητες των ΗΠΑ και οι περιορισμένες δυνατότητες της αμυντικής βιομηχανίας τους θέτουν όρια στην υποστήριξη της ευρωπαϊκής ασφάλειας.
Ο πόλεμος εναντίον του Ιράν έχει ήδη επιβαρύνει τα αμερικανικά αποθέματα συστημάτων αεράμυνας και πυρομαχικών ακριβείας. Επομένως, βασικό κριτήριο του ευρωπαϊκού επανεξοπλισμού πρέπει να είναι η δυνατότητα της Ευρώπης να υπερασπιστεί τον εαυτό της με δικά της μέσα.
Στο μεταξύ, τα Patriot εξακολουθούν να αποτελούν αναπόσπαστο μέρος της ευρωπαϊκής IAMD. Στόχος της δεν μπορεί να είναι η επ’ αόριστον κατάρριψη κάθε εχθρικού πυραύλου ή drone, κάτι εξαιρετικά δύσκολο, όπως καταδεικνύουν οι συγκρούσεις στην Ουκρανία και τη Μέση Ανατολή. Προτεραιότητα πρέπει να είναι η προστασία κρίσιμων στρατιωτικών και πολιτικών υποδομών για όσο διάστημα χρειάζεται, ώστε οι ευρωπαϊκές ένοπλες δυνάμεις να αναλάβουν την επιχειρησιακή πρωτοβουλία και να πλήξουν τις πηγές εξαπόλυσης των επιθέσεων.
Τα F-35 αναμένεται να διαδραματίσουν καθοριστικό ρόλο σε μια ενδεχόμενη σύγκρουση, συμβάλλοντας στην εξασφάλιση του ελέγχου του αέρα και επιτρέποντας στην ευρωπαϊκή τακτική αεροπορία να αντιμετωπίσει το θεωρητικό αριθμητικό πλεονέκτημα των ρωσικών χερσαίων δυνάμεων.
Σημαντικές ελλείψεις
Οι ελλείψεις στην ολοκληρωμένη αεράμυνα και αντιπυραυλική άμυνα είναι ιδιαίτερα σοβαρές.
Έχοντας αντλήσει διδάγματα από τον πόλεμο στην Ουκρανία, η Ρωσία ενδέχεται να προετοιμάσει μια μελλοντική γενικευμένη επίθεση διασφαλίζοντας πρώτα επαρκή αποθέματα όπλων και πυρομαχικών, ώστε να εξαπολύσει επιθέσεις κορεσμού στα αρχικά στάδια της σύγκρουσης.
Ακόμη και μια σύντομη κατάπαυση του πυρός ή η μείωση της έντασης των επιχειρήσεων στην Ουκρανία θα μπορούσε να επιτρέψει την ταχεία αναπλήρωση των ρωσικών αποθεμάτων drones και πυραύλων cruise, βαλλιστικών και υπερηχητικών.
Σε μια τέτοια επίθεση, βασικοί στόχοι θα ήταν οι ευρωπαϊκές αεροπορικές βάσεις, τα μαχητικά αεροσκάφη, οι εγκαταστάσεις εφοδιαστικής υποστήριξης και οι υποδομές διοίκησης.
Τα Patriot, SAMP/T και Arrow 3, ισραηλινής κατασκευής και ανεπτυγμένο στη Γερμανία, είναι τα μόνα συστήματα που διαθέτει σήμερα η Ευρώπη με δυνατότητα αναχαίτισης βαλλιστικών πυραύλων.
Η δυνατότητα αυτή είναι κρίσιμη, καθώς η Ρωσία συνεχίζει να παράγει και να εξελίσσει τέτοια όπλα.
Παράλληλα, απαιτούνται αποτελεσματικά μέσα αντιμετώπισης επιθετικών drones, συμπεριλαμβανομένων εκείνων με κινητήρες αεριώθησης.
Η Ευρώπη χρειάζεται, επίσης, να επενδύσει στη διασπορά των αεροσκαφών, στη θωράκιση των στρατιωτικών εγκαταστάσεων και στη δημιουργία εφεδρικών υποδομών.
Τα μέτρα αυτά θα περιόριζαν την πίεση στα αποθέματα πυραύλων αναχαίτισης, χωρίς όμως να μπορούν να υποκαταστήσουν τις ολοκληρωμένες δυνατότητες αεράμυνας.
Συνεπώς, οι περιορισμοί στην προμήθεια Patriot αποτελούν σοβαρό πρόβλημα για τον ευρωπαϊκό αμυντικό σχεδιασμό.
Η παραγωγή πυραύλων Patriot δεν επαρκεί για να καλύψει τη ζήτηση
Από την έναρξη της ρωσικής εισβολής στην Ουκρανία έως το τέλος του 2025, οι ευρωπαϊκές χώρες παρήγγειλαν 1.519 πυραύλους Patriot, έναντι 1.026 κατά την προηγούμενη επταετία.
Την περίοδο 2022 – 2025, οι ευρωπαϊκές παραγγελίες αντιστοιχούσαν στο 84% του παγκόσμιου συνόλου, έναντι μόλις 36% την προηγούμενη περίοδο.
Ωστόσο, η αυξημένη κατανάλωση πυραύλων στις εν εξελίξει συγκρούσεις και οι περιορισμοί της παραγωγικής ικανότητας προκαλούν σημαντικές καθυστερήσεις. Η Ελβετία, για παράδειγμα, ενημερώθηκε ότι η παράδοση των πυραύλων που είχε παραγγείλει το 2022 θα καθυστερούσε τουλάχιστον τέσσερα έως πέντε χρόνια, με παράλληλη αύξηση του κόστους.
Ιδιαίτερη σημασία έχουν οι πύραυλοι PAC-3 και ειδικά η αναβαθμισμένη έκδοση PAC-3 MSE, οι οποίοι μπορούν να αντιμετωπίσουν τους ρωσικούς βαλλιστικούς και υπερηχητικούς πυραύλους.
Ωστόσο, η υψηλή ταχύτητα και η δυνατότητα ελιγμών των τελευταίων καθιστούν την αναχαίτισή τους δύσκολη, ενώ οι μεγάλες πολεμικές κεφαλές τους μπορούν να προκαλέσουν εκτεταμένες καταστροφές, ιδίως σε οχυρωμένους στόχους.
Οι ελλείψεις σε πυραύλους αναχαίτισης έχουν αφήσει την Ουκρανία εκτεθειμένη, με το Κίεβο να επιδιώκει ακόμη και τη δημιουργία εγχώριας παραγωγικής δυνατότητας PAC-3, χωρίς μέχρι στιγμής να έχει εξασφαλίσει συμφωνία.
Οι παραδόσεις PAC-3 MSE αυξήθηκαν από 385 το 2023 σε περισσότερους από 500 το 2024 και 620 το 2025. Συμφωνία-πλαίσιο του Ιανουαρίου 2026 προβλέπει την αύξηση της παραγωγής σε 2.000 πυραύλους ετησίως έως το 2030.
Ωστόσο, η επίτευξη του στόχου εξαρτάται από την αντιμετώπιση προβλημάτων στην εφοδιαστική αλυσίδα. Ένα από τα σημαντικότερα σημεία συμφόρησης αφορά τον ερευνητή (seeker) του PAC-3, κρίσιμο εξάρτημα που κατασκευάζεται αποκλειστικά σε μία εγκατάσταση της Boeing.
Οι πιέσεις στη διαθεσιμότητα των πυραύλων είναι ήδη εμφανείς. Κατά τις πρώτες 16 ημέρες της επιχείρησης Epic Fury κατά του Ιράν χρησιμοποιήθηκαν 402 πύραυλοι αναχαίτισης, ποσότητα που αντιστοιχεί στο 65% της ετήσιας παραγωγής PAC-3 MSE.
Την ίδια στιγμή, η Ουκρανία ζητά 300 πυραύλους Patriot, ενώ οι ΗΠΑ έχουν εγκρίνει την πώληση επιπλέον 500 PAC-3 MSE, η παράδοση των οποίων ενδέχεται να απαιτήσει χρόνια.
Επιπλέον, οι ακριβοί πύραυλοι Patriot χρησιμοποιούνται στη Μέση Ανατολή και εναντίον φθηνών επιθετικών drones. Η πρακτική αυτή εντείνει την πίεση στη ζήτηση και ενέχει τον κίνδυνο εξάντλησης τόσο των αποθεμάτων όσο και των αμυντικών προϋπολογισμών.
Παράλληλα, η Ρωσία συνεχίζει να εξελίσσει τα πυραυλικά της συστήματα, συμπεριλαμβανομένων όπλων χαμηλού κόστους, όπως ο πύραυλος Filin.
Τον Μάιο του 2026, οι εκκρεμείς παραδόσεις Patriot ανέρχονταν σε 4.300 πυραύλους, εκ των οποίων τουλάχιστον το 35% προοριζόταν για ευρωπαϊκές χώρες.
Με βάση τους τελευταίους δημοσιοποιημένους ρυθμούς παράδοσης PAC-3 MSE, θα απαιτούνταν σχεδόν επτά χρόνια για την κάλυψη αυτών των παραγγελιών.
Οι καθυστερήσεις ενδέχεται να επιδεινωθούν, καθώς οι ΗΠΑ αποδεσμεύουν πυραύλους από τα αποθέματά τους για τις επιχειρησιακές τους ανάγκες στη Μέση Ανατολή. Παράλληλα, η Σαουδική Αραβία και το Κατάρ συμφώνησαν να αγοράσουν 730 και 300 πυραύλους αντίστοιχα, αυξάνοντας περαιτέρω τον ανταγωνισμό για τις διαθέσιμες ποσότητες.
Υπάρχουν εναλλακτικές, αλλά η τεχνολογική εξάρτηση εμποδίζει την ταχεία μετάβαση
Η Ευρώπη διαθέτει εναλλακτικές λύσεις στον τομέα της αεράμυνας μεγάλης εμβέλειας, αλλά οι προηγούμενες επιλογές προμηθειών έχουν δημιουργήσει ισχυρή εξάρτηση από την αμερικανική αμυντική βιομηχανική βάση. Ενδεικτικό είναι ότι το 67% των εκτοξευτών συστημάτων αεράμυνας μεγάλης εμβέλειας που βρίσκονται σήμερα σε υπηρεσία είναι Patriot.
Εξαίρεση αποτελούν η Γαλλία και η Ιταλία, οι οποίες χρησιμοποιούν το σύστημα SAMP/T με πυραύλους Aster 30 της κοινοπραξίας Eurosam και δεν έχουν παραγγείλει Patriot.
Τον Ιούλιο του 2026, δέκα χώρες και περίπου δώδεκα κατασκευαστές ανακοίνωσαν την ανάπτυξη του νέου ευρωπαϊκού συστήματος αεράμυνας Freyja. Η πρωτοβουλία θα μπορούσε να περιορίσει τη διαρθρωτική εξάρτηση από την αμερικανική παραγωγή πυραύλων και να ενισχύσει μακροπρόθεσμα την ευρωπαϊκή αμυντική βιομηχανική βάση.
Ωστόσο, καθώς το πρώτο πρωτότυπο ενδέχεται να είναι διαθέσιμο μόλις στα μέσα του 2027, το Freyja δεν μπορεί να υποκαταστήσει άμεσα το Patriot. Συνεπώς, βραχυπρόθεσμα η Ευρώπη θα εξακολουθήσει να εξαρτάται από τις αμερικανικές παραδόσεις.
Συμπεράσματα
Η στρατηγική επιλογή της Ευρώπης να βασιστεί σε αμερικανικά συστήματα αεράμυνας την έχει καταστήσει εξαρτημένη από μια αμυντική βιομηχανική βάση που αδυνατεί να καλύψει την παγκόσμια ζήτηση.
Η εξάρτηση αυτή δημιουργεί σοβαρούς κινδύνους για την ευρωπαϊκή ασφάλεια, καθώς μια μεγάλης κλίμακας ρωσική επίθεση στην ανατολική πτέρυγα της Ευρώπης θα μπορούσε να αποδυναμώσει γρήγορα την ευρωπαϊκή αεροπορική υπεροχή, πλήττοντας μαχητικά αεροσκάφη και κρίσιμες αεροπορικές υποδομές.
Η ύπαρξη ευρωπαϊκών εναλλακτικών λύσεων, όπως το SAMP/T, δεν αρκεί για την κάλυψη των αναγκών, καθώς η απουσία μεγάλων παραγγελιών έχει περιορίσει τη διαθεσιμότητα εκτοξευτών και πυραύλων.
Η πρόοδος του Freyja δείχνει ότι μια αποφασιστική επενδυτική προσπάθεια για την ανάπτυξη εγχώριων συστημάτων ήδη από το 2022 θα μπορούσε να είχε περιορίσει σημαντικά το σημερινό στρατηγικό έλλειμμα.
Η Ευρώπη οφείλει, επομένως, να διαθέσει σημαντικούς πόρους για την αύξηση της παραγωγής των συστημάτων SAMP/T και Freyja. Οι μακροπρόθεσμες παραγγελίες και οι συμβάσεις που θα παρέχουν κίνητρα για ταχύτερη παραγωγή και παραδόσεις μπορούν να ενισχύσουν την ευρωπαϊκή παραγωγική ικανότητα. Παράλληλα, απαιτείται συνεργασία με τις ΗΠΑ για την έγκαιρη παράδοση των ήδη παραγγελθέντων Patriot, ώστε να καλυφθούν οι άμεσες ανάγκες.
Σε στρατηγικό επίπεδο, η Ευρώπη πρέπει να εγκαταλείψει την άκριτη εξάρτηση από τις αμερικανικές προμήθειες και να προχωρήσει σε ρεαλιστική ενίσχυση των δικών της αμυντικών δυνατοτήτων καταλήσουν οι μελετητές.
