Στο Ιράν, η κοινωνική αναταραχή έχει πολλές φορές πολιτικό πρόσημο.
Αυτή τη φορά όμως, η σπίθα άναψε από την οικονομία. Όχι από πανεπιστήμια ή οργανωμένες ομάδες, αλλά από το ίδιο το εμπορικό «νευρικό σύστημα» της χώρας: το Μεγάλο Παζάρι της Τεχεράνης.
Όταν οι έμποροι σταματούν να πουλάνε, το σύστημα παγώνει. Και αυτό ακριβώς συνέβη.
Το παζάρι ως οικονομικός σεισμογράφος του Ιράν
Για σχεδόν δύο εβδομάδες, χιλιάδες καταστήματα στο ιστορικό παζάρι της Τεχεράνης παρέμειναν κλειστά. Όχι λόγω απεργίας με συνδικαλιστικά αιτήματα, αλλά ως πράξη απόγνωσης. Η αφορμή ήταν η νέα νομισματική αναταραχή που έφερε απότομη υποτίμηση του ριάλ, εκτοξεύοντας το κόστος εισαγόμενων προϊόντων, πρώτων υλών και βασικών αγαθών.
«Όταν το νόμισμα αλλάζει τιμή τρεις φορές μέσα σε μία μέρα, δεν μπορείς να πουλήσεις τίποτα», λέει η Σάρα, 35 ετών, εργαζόμενη σε γραφείο κοντά στο παζάρι. «Οι έμποροι σταμάτησαν τις συναλλαγές γιατί δεν ήξεραν αν αύριο θα μπορούν να ξαναγεμίσουν τα ράφια τους», λέει στο Bloomberg.
Ακρίβεια χωρίς φρένο
Σύμφωνα με επίσημα στοιχεία, μέσα σε έναν χρόνο οι τιμές των βασικών τροφίμων αυξήθηκαν πάνω από 50%. Το Κοτόπουλο, το ψωμί, το ρύζι και τα γαλακτοκομικά έγιναν είδη πολυτελείας για εκατομμύρια νοικοκυριά. Μόνο τον μήνα που ακολούθησε τους βομβαρδισμούς του καλοκαιριού, καταγράφηκαν αυξήσεις 10% έως 30% σε βασικά είδη διατροφής.
«Ανήκω στη μεσαία τάξη και πλέον σκέφτομαι αν θα πάρω αυγά», λέει η Σάρα. «Δεν μιλάμε πια για φτώχεια, μιλάμε για επιβίωση».
Το λιανεμπόριο σε ασφυξία
Η κρίση δεν περιορίζεται στους καταναλωτές. Μικρές επιχειρήσεις, εκδότες, διαφημιστικές εταιρείες και οικογενειακά καταστήματα βλέπουν τα περιθώρια κέρδους να εξαφανίζονται. Ο Payam, ιδιοκτήτης μικρής εταιρείας μάρκετινγκ, περιγράφει μια οικονομία σε παράλυση.
«Όταν κλείνει ολόκληρη η οδός Νασέρ Χοσρόβ και η καρδιά του παζαριού, δεν είναι πολιτική δήλωση. Είναι κραυγή πανικού», λέει στον δημοσιογράφο του Bloomberg. «Δεν έχουμε ξαναδεί κάτι τέτοιο».
Η φτώχεια επεκτείνεται
Ο πρώην οικονομικός σύμβουλος του Ιρανού προέδρου, Saeed Laylaz, εκτιμά ότι μέσα σε πέντε χρόνια περίπου 20 εκατομμύρια νοικοκυριά πέρασαν κάτω από το όριο της φτώχειας. Η ανάπτυξη υστερεί δραματικά σε σύγκριση με γειτονικές χώρες, ενώ οι επενδύσεις έχουν παγώσει λόγω κυρώσεων, γεωπολιτικού ρίσκου και έλλειψης εμπιστοσύνης.
Το Ιράν, που στις αρχές του αιώνα ήταν η μεγαλύτερη οικονομία της Μέσης Ανατολής, έχει πλέον υποσκελιστεί από τη Σαουδική Αραβία, τα ΗΑΕ, την Τουρκία και την Αίγυπτο.
Κυβερνητικές απαντήσεις χωρίς αντίκρισμα
Η κυβέρνηση προσπάθησε να κατευνάσει την οργή με επίδομα περίπου 7 δολαρίων τον μήνα και υποσχέσεις για πάταξη της αισχροκέρδειας. Στην πράξη όμως, οι αγορές συνέχισαν να λειτουργούν με πολλαπλές ισοτιμίες, ευνοώντας όσους έχουν πρόσβαση στο σύστημα.
«Είναι σαν να μην υπάρχει κράτος», λέει ο Laylaz. «Δεν λαμβάνονται αποφάσεις, όλα αφήνονται στη μοίρα τους».
Όταν η οικονομική αγανάκτηση γίνεται πολιτική
Η οικονομική κατάρρευση λειτουργεί ως κοινός παρονομαστής για διαφορετικές κοινωνικές ομάδες. Από εργάτες μέχρι εμπόρους χρυσού, από μικρομεσαίους έως νέους επαγγελματίες. Η 53χρονη Ζάχρα, που εργάζεται στη διαφήμιση, το λέει ωμά:
«Δεν έχει νόημα να μιλάμε πια για τιμές. Το θέμα δεν είναι πόσο ακριβό είναι κάτι. Το θέμα είναι ότι δεν υπάρχει μέλλον».
Υποδομές, ενέργεια και νερό: πολλαπλή κρίση
Σαν να μην έφταναν όλα αυτά, η χώρα αντιμετωπίζει ενεργειακές διακοπές, έλλειψη νερού και καταρρέουσες υποδομές, παρά τα τεράστια αποθέματα υδρογονανθράκων.
Οι διακοπές ρεύματος έχουν γίνει καθημερινότητα για επιχειρήσεις και νοικοκυριά, αυξάνοντας περαιτέρω το κόστος παραγωγής.
Ένα καθεστώς χωρίς οικονομικό αφήγημα
Ο ίδιος ο πρόεδρος Μασούντ Πεζεσκιάν παραδέχθηκε δημοσίως ότι η κυβέρνηση βρίσκεται σε αδιέξοδο. Παρά τον κατευναστικό τόνο, οι δηλώσεις δεν πείθουν μια κοινωνία που βλέπει το εισόδημά της να εξανεμίζεται.
Στο Ιράν, η τρέχουσα αναταραχή δεν είναι απλώς άλλη μια διαμαρτυρία.
Είναι η έκφραση μιας οικονομίας που έφτασε στα όριά της – και μιας κοινωνίας που συνειδητοποιεί ότι το κόστος της στασιμότητας είναι πλέον μεγαλύτερο από τον φόβο…
