Στις Βρυξέλλες και στην Φρανκφούρτη η «ανεξαρτησία» της ΕΚΤ θεωρητικά είναι κάτι σαν το ιερό δισκοπότηρο του χρηματοπιστωτικού τομέα και θεμέλιο του ευρώ. Κι όμως, μια δήλωση της προέδρου της ΕΚΤ Κριστίν Λαγκάρντ ότι προτίθεται να ολοκληρώσει τη θητεία της έως τον Οκτώβριο του 2027, άνοιξε έναν κύκλο συζήτησης που υπερβαίνει τις προσωπικές αποφάσεις. Μετά από αυτό όλο και περισσότεροι αναρωτιούνται αν η ανεξαρτησία της Κεντρικής Τράπεζας αρχίζει να διαβρώνεται από την πολιτική δυναμική γύρω από τη διαδοχή.
Η φημολογία περί πρόωρης αποχώρησης της Λαγκάρντ, που θα μπορούσε να επηρεάσει το timing της επόμενης ηγεσίας ενόψει εθνικών πολιτικών ισορροπιών, λειτούργησε ως πυροκροτητής. Η ίδια επιχείρησε να βάλει τέλος στα σενάρια. Μιλώντας στη WSJ επισήμανε οτι βασικής της πρόβλεψη είναι ότι θα χρειαστεί να παραμείνει στη θέση της μέχρι το τέλος της θητείας της.
Η νομική αρχιτεκτονική της ΕΚΤ
Ωστόσο, η συζήτηση είχε ήδη ξεκινήσει. Βασικός προβληματισμός είναι ότι όταν η διαδοχή του κεντρικού τραπεζίτη γίνεται αντικείμενο πρόωρου ευρωπαϊκού παζαριού, η ΕΚΤ παύει να μοιάζει αποκλειστικά τεχνοκρατικός θεσμός και αρχίζει να θυμίζει πολιτικό πεδίο ισορροπιών.
Η νομική αρχιτεκτονική της ΕΚΤ είναι σαφής. Το άρθρο 130 της Συνθήκης για τη Λειτουργία της Ευρωπαϊκής Ένωσης απαγορεύει ρητά σε κυβερνήσεις και ευρωπαϊκά όργανα να δίνουν οδηγίες στην ΕΚΤ ή στα μέλη της. Το άρθρο 127 ορίζει ως πρωταρχικό στόχο τη σταθερότητα των τιμών, επιτρέποντας στήριξη των γενικών οικονομικών πολιτικών μόνο εφόσον δεν θίγεται ο βασικός αυτός σκοπός.
Όταν ο δημόσιος διάλογος αρχίζει να συνδέει τη θητεία της προέδρου με εθνικές πολιτικές εξελίξεις, ακόμη και χωρίς αποδείξεις παρέμβασης, το πλήγμα είναι ουσιαστικό
Όμως η ανεξαρτησία δεν εξαντλείται στη νομική της διάσταση. Είναι και κεφάλαιο αξιοπιστίας. Οι αγορές αποδέχονται το ευρώ επειδή πιστεύουν ότι η κεντρική τράπεζα δεν υπακούει, ούτε επηρεάζεται από εκλογικούς κύκλους. Όταν ο δημόσιος διάλογος αρχίζει να συνδέει τη θητεία της προέδρου με εθνικές πολιτικές εξελίξεις, ακόμη και χωρίς αποδείξεις παρέμβασης, το πλήγμα είναι ουσιαστικό.
Η ίδια η ΕΚΤ υπενθυμίζει συχνά ότι η ανεξαρτησία της συνδυάζεται με λογοδοσία προς το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο. Αυτή η λεπτή ισορροπία μεταξύ ανεξαρτησίας και δημοκρατικής λογοδοσίας είναι το θεσμικό αντίδοτο στην κατηγορία του «δημοκρατικού ελλείμματος». Ωστόσο, στη δημόσια σφαίρα, η λογοδοσία μπορεί εύκολα να παρουσιαστεί ως πολιτική επιρροή.
Η διαδοχή ως πολιτική πράξη
Η επιλογή του προέδρου της ΕΚΤ δεν είναι τεχνοκρατική διαδικασία, αλλά μια καθαρά πολιτική απόφαση των Ευρωπαίων ηγετών. Αυτό δεν είναι μυστικό, ωστόσο το ερώτημα είναι γιατί η συζήτηση σήμερα προκαλεί μεγαλύτερη αίσθηση από το συνηθισμένο.
Πρώτον, επειδή συμπίπτει με μια περίοδο σχετικής σταθεροποίησης της νομισματικής πολιτικής. Τα επιτόκια έχουν εισέλθει σε μια φάση σταθερότητας και οι προβολές της ΕΚΤ δείχνουν πληθωρισμό κοντά στον στόχο. Σε τέτοια συγκυρία, η διαδοχή αποκτά μεγαλύτερο βάρος, καθώς δεν είναι απλώς ζήτημα κατεύθυνσης της ΕΚΤ, αλλά και διαχείρισης κρίσεων.
Ο δημόσιος λόγος γύρω από την ΕΚΤ έχει ήδη πολωθεί από τη συζήτηση για τα εργαλεία παρέμβασης στις αγορές κρατικού χρέους
Δεύτερον, επειδή μέχρι το 2027 λήγουν και άλλες θητείες στο Διοικητικό Συμβούλιο, δημιουργείται η αίσθηση μιας συνολικής πολιτικής διαπραγμάτευσης για ένα «πακέτο» διορισμών.
Τρίτον, επειδή ο δημόσιος λόγος γύρω από την ΕΚΤ έχει ήδη πολωθεί από τη συζήτηση για τα εργαλεία παρέμβασης στις αγορές κρατικού χρέους.
Τα εργαλεία συνοχής
Η εισαγωγή το 2022 του μέσου για την προστασία της μετάδοσης (Transmission Protection Instrument – TPI) ως τεχνική απάντηση στο πρόβλημα της «κατακερματισμένης» μετάδοσης της νομισματικής πολιτικής δεν αποτέλεσε ευθεία στήριξη κρατών, αλλά μηχανισμό διασφάλισης ότι οι αποφάσεις επιτοκίων μεταδίδονται ομοιόμορφα. Ωστόσο, στη δημόσια συζήτηση, κάθε εργαλείο που περιορίζει τα spreads εύκολα ερμηνεύεται ως πολιτική παρέμβαση υπέρ συγκεκριμένων οικονομιών.
Παράλληλα, η στρατηγική της ΕΚΤ αναγνωρίζει ότι, χωρίς να θίγεται ο στόχος της σταθερότητας τιμών, η τράπεζα μπορεί να λαμβάνει υπόψη άλλες παραμέτρους, από την κλιματική μετάβαση έως τη χρηματοπιστωτική σταθερότητα. Πολιτικά, όμως, η ΕΚΤ απομακρύνεται από τον στενό της ρόλο.
Οι αγορές δεν αντιδρούν έντονα σε σενάρια διαδοχής, ιδίως όταν δεν υπάρχουν διαφαινομενες πολιτικές αναταράξεις
Η συζήτηση για τη διαδοχή λειτουργεί ως επιταχυντής αυτών των υποψιών. Ακόμη και αν δεν αλλάξει καμία απόφαση, η αίσθηση ότι το πλαίσιο μπορεί να επηρεαστεί από πολιτικούς συσχετισμούς αυξάνει το λεγόμενο θεσμικό risk premium.
Συνήθως, οι αγορές δεν αντιδρούν έντονα σε σενάρια διαδοχής, ιδίως όταν δεν υπάρχουν διαφαινομενες πολιτικές αναταράξεις. Ωστόσο, η αβεβαιότητα για το πόσο επιθετικά θα χρησιμοποιούνται εργαλεία όπως το TPI σε ενδεχόμενη κρίση ή για το πόσο «αυστηρή» θα είναι η επόμενη ηγεσία απέναντι σε πληθωριστικές πιέσεις, μπορεί να μεταφραστεί σε αυξημένη μεταβλητότητα.
Το ευρώ δεν είναι νόμισμα που εξαρτάται από την προσωπικότητα ενός κεντρικού τραπεζίτη. Εξαρτάται, όμως, από την πεποίθηση ότι η νομισματική αρχή λειτουργεί έξω από τον κύκλο των εκλογικών σκοπιμοτήτων.
Ο κίνδυνος και το κόστος
Για χώρες της περιφέρειας, όπως η Ελλάδα, η συζήτηση έχει ιδιαίτερη βαρύτητα. Η Ελλάδα έχει βιώσει τι σημαίνει αμφισβήτηση της συνοχής του ευρώ. Σε περιβάλλον όπου η ΕΚΤ θεωρείται σταθερός θεματοφύλακας, τα spreads συμπιέζονται. Σε περιβάλλον όπου η πολιτική διαπραγμάτευση μοιάζει να εισέρχεται στον πυρήνα της νομισματικής αρχιτεκτονικής, οι αγορές επανατιμολογούν τον κίνδυνο.
Το κρίσιμο σημείο είναι ότι δεν απαιτείται πραγματική πολιτική παρέμβαση για να αυξηθεί το κόστος δανεισμού. Αρκεί η αμφιβολία για το αν η επόμενη κρίση θα αντιμετωπιστεί με την ίδια αποφασιστικότητα.
Η Λαγκάρντ επιδιώκει να καθησυχάσει τις αγορές με μήνυμα συνέχειας και η ίδια η διαδικασία διαδοχής είναι εκ των πραγμάτων πολιτική
Η συζήτηση περί «πολιτικοποίησης» της ΕΚΤ ίσως είναι υπερβολική. Η νομική της θωράκιση παραμένει ισχυρή. Η Λαγκάρντ επιδιώκει να καθησυχάσει τις αγορές με μήνυμα συνέχειας. Και η ίδια η διαδικασία διαδοχής είναι εκ των πραγμάτων πολιτική.
Ωστόσο, η συγκυρία δείχνει ότι η νομισματική πολιτική δεν μπορεί πλέον να απομονωθεί πλήρως από το ευρύτερο πολιτικό περιβάλλον. Η ΕΚΤ καλείται να διαχειριστεί όχι μόνο πληθωρισμό και χρηματοπιστωτικές εντάσεις, αλλά και την ίδια της την εικόνα ως ανεξάρτητου θεσμού.
