Αστικά λύματα: Στα 2,8 δισ. ευρώ ο λογαριασμός της συμμόρφωσης για την Ελλάδα

Η συζήτηση για τη διαχείριση των αστικών λυμάτων στην Ελλάδα εξελίσσεται εδώ και χρόνια σε έναν από τους πιο σύνθετους δείκτες της περιβαλλοντικής διακυβέρνησης, καθώς συνδέει την τεχνική επάρκεια των υποδομών με τη διοικητική ικανότητα, τη χρηματοδοτική σταθερότητα και τη συμμόρφωση με το ευρωπαϊκό πλαίσιο.

Νέα μελέτη της διαΝΕΟσις με τίτλο «Διαχείριση Υγρών Αποβλήτων στην Ελλάδα: Υφιστάμενη Κατάσταση, Προβλήματα και Προτάσεις Πολιτικής» (2026), η οποία δημοσιεύεται σήμερα, αποτυπώνει μια εικόνα με κάποια πρόοδο στις αναγκαίες υποδομές, αλλά και διαρκείς αδυναμίες στη λειτουργική τους απόδοση.

Η απορρόφηση των κονδυλίων και η έγκαιρη υλοποίηση των έργων συνδέεται άμεσα με τη συμμόρφωση της χώρας με την ευρωπαϊκή νομοθεσία

Επενδύσεις, χρηματοδότηση και δημοσιονομικό αποτύπωμα

Κεντρικό στοίχημα για τη χώρα παραμένει το επενδυτικό σκέλος των πολιτικών για τη διαχείριση των λυμάτων. Σύμφωνα με τη μελέτη, το συνολικό κόστος των προβλεπόμενων δράσεων (όπως είχε  διαμορφωθεί έως και τον Δεκέμβριο του 2023), ανέρχεται σε περίπου 2,815 δισ. ευρώ. Από το ποσό αυτό, 2,74 δισ. ευρώ προέρχονται από χρηματοδότηση ΕΣΠΑ και  74,7 εκατ. ευρώ καλύπτονται από εθνικούς πόρους.

Η απορρόφηση των κονδυλίων και η έγκαιρη υλοποίηση των έργων αποτελεί κρίσιμο παράγοντα, καθώς συνδέεται άμεσα με τη συμμόρφωση της χώρας με την ευρωπαϊκή νομοθεσία. Η σημασία της υλοποίησής τους γίνεται πιο εμφανής αν συνυπολογιστεί το δημοσιονομικό κόστος των καθυστερήσεων. Από το 2014 και έπειτα, η Ελλάδα έχει καταβάλει πάνω από 184 εκατ. ευρώ σε πρόστιμα για παραβιάσεις περιβαλλοντικών κανόνων της Ευρωπαϊκής Ένωσης σχετικές με τη διαχείριση αποβλήτων και   αστικών λυμάτων.

Στη χρηματοδότηση των 2,815 δισ. ευρώ εντάσσονται, μεταξύ άλλων, 7 μη συμμορφούμενοι οικισμοί με προβληματικές δομές, που αντιστοιχούν στο 3% του συνόλου των οικισμών και χρήζουν χρηματοδότησης 16.000.000 ευρώ, 22 οικισμοί με ώριμα έργα ενταγμένα σε εθνικούς πόρους που αντιστοιχούν στο 10% του συνόλου των οικισμών και χρήζουν χρηματοδότησης 58.693.713 ευρώ, καθώς και οι 24 οικισμοί με ανάγκες υποδομών με προγραμματισμό συγχρηματοδότησης από ΕΣΠΑ 2021-2027 (ανώριμα), που αντιστοιχούν στο 10,5% του συνόλου των οικισμών και χρήζουν χρηματοδότησης 773.400.707 ευρώ.

Κεντρικό θεσμικό πλαίσιο για τη διαχείριση των λυμάτων αποτελεί η Οδηγία 91/271/ΕΟΚ, η οποία επιβάλλει τη συλλογή και επεξεργασία αστικών λυμάτων στους οικισμούς άνω των 2.000 ισοδύναμων κατοίκων. Σε εθνικό επίπεδο, η εφαρμογή της πολιτικής εξειδικεύεται μέσω του Εθνικού Επιχειρησιακού Σχεδίου Λυμάτων, το οποίο καθορίζει τις προτεραιότητες υποδομών και χρηματοδότησης.

Το 60% των μη συμμορφούμενων οικισμών έχει ήδη ενταχθεί σε χρηματοδοτικά προγράμματα, διαθέτοντας ώριμες μελέτες και αδειοδοτήσεις

Πρόοδος στις υποδομές, υστέρηση στη λειτουργική συμμόρφωση

Η Ελλάδα έχει σημειώσει σημαντική πρόοδο ως προς την κάλυψη του πληθυσμού με υποδομές επεξεργασίας. Κατατάσσεται πλέον στην 4η θέση της ΕΕ ως προς τη σύνδεση του πληθυσμού με Μονάδες Επεξεργασίας Λυμάτων, με περίπου το 95% του πληθυσμού να καλύπτεται από τις υπάρχουσες εγκαταστάσεις.

Ωστόσο, χωλαίνει ως προς τη  λειτουργική συμμόρφωση. Το 2023 το ποσοστό συμμόρφωσης των οικισμών Α’, Β’ και Γ’ προτεραιότητας με την ευρωπαϊκή οδηγία ανήλθε σε περίπου 53%, έναντι 44% το 2020. Συνολικά, 228 οικισμοί εξακολουθούν να μην βρίσκονται σε πλήρη συμμόρφωση.

Από αυτούς, περίπου το 6% διαθέτει μεν πλήρεις λειτουργικές υποδομές, αλλά παρουσιάζει ελλείψεις σε ιδιωτικές συνδέσεις ή σε μετρήσεις εκροής. Οι περιπτώσεις αυτές χαρακτηρίζονται ως «δυνητικά συμμορφούμενες», εφόσον οι φορείς λειτουργίας ολοκληρώσουν τις απαιτούμενες καταχωρίσεις και τεχνικές διορθώσεις.

Χρηματοδοτικά προγράμματα, καθυστερήσεις και κυρώσεις

Ενθαρρυντικό στοιχείο είναι ότι περίπου το 60% των μη συμμορφούμενων οικισμών έχει ήδη ενταχθεί σε χρηματοδοτικά προγράμματα, διαθέτοντας ώριμες μελέτες και αδειοδοτήσεις. Η εξέλιξη αυτή θεωρείται κρίσιμη για την επιτάχυνση των έργων και την κατασκευή τους, καθώς μεγάλο μέρος των καθυστερήσεων ιστορικά σχετίζεται με την αδειοδοτική ωρίμανση.

Παρά τη σχετική βελτίωση, η χώρα έχει αντιμετωπίσει και σημαντικές κυρώσεις στο παρελθόν, με πιο χαρακτηριστική εκείνη των έξι οικισμών της Ανατολικής Αττικής, όπου η συμμόρφωση επιτεύχθηκε μόλις το 2015, παρότι η παράβαση είχε εντοπιστεί από το 2007. Το αποτέλεσμα ήταν η επιβολή προστίμου 10 εκατ. ευρώ και επιπλέον χρηματικής ποινής 3,64 εκατ. ευρώ για κάθε εξάμηνο καθυστέρησης.

Η μελέτη της διαΝΕΟσις επισημαίνει τις τεχνικές και χρονικές ασυμβατότητες που εμφανίζονται κατά τον σχεδιασμό και την υλοποίηση των έργων

Νέες ευρωπαϊκές απαιτήσεις και μελλοντικές προκλήσεις

Και η κατάσταση αναμένεται να δυσκολέψει. Και αυτό διότι η αναθεώρηση της Οδηγίας για την επεξεργασία αστικών λυμάτων αυστηροποιεί τα πρότυπα, επιβάλλοντας δευτεροβάθμια και τριτοβάθμια επεξεργασία έως το 2045 και εισάγοντας τεταρτοβάθμια επεξεργασία για την αφαίρεση μικρορύπων.

Οι χώρες της ΕΕ θα είναι υποχρεωμένες να ενσωματώσουν αυτά τα νέα πρότυπα και να προωθήσουν την επαναχρησιμοποίηση επεξεργασμένων λυμάτων, ιδιαίτερα σε περιοχές με υδατική πίεση, διασφαλίζοντας έτσι καλύτερη προστασία της δημόσιας υγείας και του περιβάλλοντος. Για την Ελλάδα το «στοίχημα» θα είναι διπλό καθώς υπάρχουν ακόμη οικισμοί των οποίων τα λύματα καταλήγουν σε απορροφητικούς βόθρους ή σε δίκτυα όμβριων, γεγονός που δημιουργεί περιβαλλοντικούς κινδύνους, ιδίως σε τουριστικές περιοχές όπου ο πληθυσμός αυξάνεται εποχικά.

Τεχνικά προβλήματα και τουριστική επιβάρυνση

Η μελέτη της διαΝΕΟσις επισημαίνει επίσης τις τεχνικές και χρονικές ασυμβατότητες που εμφανίζονται κατά τον σχεδιασμό και την υλοποίηση των έργων. Οι καθυστερήσεις αυτές, σε συνδυασμό με την υποστελέχωση των αρμόδιων φορέων, δημιουργούν κενά στη συντήρηση και στον έλεγχο των εγκαταστάσεων. Εντοπίζονται αστοχίες σε μεγάλο ποσοστό  των Εγκαταστάσεων Επεξεργασίας Λυμάτων που σχετίζονται με ατέλειες στη μελέτη ή στην κατασκευή των έργων, με βασικότερα και συνηθέστερα ζητήματα εισροής θαλασσινού νερού σε δίκτυα αποχέτευσης, αστοχίες στα δίκτυα αποχέτευσης και στους αγωγούς διάθεσης, βλάβες σε δομικά στοιχεία   και διάβρωση του ηλεκτρομηχανολογικού εξοπλισμού τους.

Πρόσθετο παράγοντα πίεσης αποτελεί ο τουρισμός. Κατά τους θερινούς μήνες, αρκετοί οικισμοί μικρής προτεραιότητας μετατρέπονται λειτουργικά σε περιοχές μεγαλύτερης πληθυσμιακής επιβάρυνσης, γεγονός που απαιτεί ευέλικτα συστήματα διαχείρισης λυμάτων.

Προβληματική παραμένει και η διαχείριση της ιλύος, δηλαδή του στερεού υπολείμματος της επεξεργασίας

Επαναχρησιμοποίηση υγρών αποβλήτων και διαχείριση ιλύος

Η έρευνα αναδεικνύει, επίσης, την πολύ περιορισμένη επαναχρησιμοποίηση αστικών λυμάτων στη χώρα. Μόνο δύο από τις 275 Εγκαταστάσεις Επεξεργασίας Λυμάτων εφαρμόζουν επαναχρησιμοποίηση υγρών αποβλήτων – στην Παροικιά του Δήμου Πάρου και στους Μολάους του Δήμου Μονεμβασιάς. Στις υπόλοιπες, τα επεξεργασμένα υγρά απόβλητα  συνήθως διοχετεύονται σε κάποιον υδάτινο αποδέκτη, δηλαδή το  επεξεργασμένο νερό επιστρέφει σε ρέματα, ποτάμια, λίμνες ή στη θάλασσα.

Προβληματική παραμένει και η διαχείριση της ιλύος, δηλαδή του στερεού υπολείμματος της επεξεργασίας. Το 2018 η παραγωγή ιλύος έφτασε τους 106.384 τόνους ξηράς ουσίας ετησίως, με πρόβλεψη να αυξηθεί στους 148.918 τόνους έως το 2030. Ωστόσο, μόνο το 57% των Εγκαταστάσεων Επεξεργασίας Λυμάτων της χώρας εφαρμόζει μεθόδους επεξεργασίας ιλύος με την επαναχρησιμοποίησή της να παραμένει εξαιρετικά περιορισμένη. Μόλις οκτώ εγκαταστάσεις διαθέτουν την επεξεργασμένη ιλύ για επαναχρησιμοποίηση, κυρίως μέσω κομποστοποίησης για χρήση στη γεωργία.

Τον συντονισμό της νέας έρευνας της διαΝΕΟσις είχε ο καθηγητής και κάτοχος της  έδρας Unesco στο Εθνικό Μετσόβιο Πολυτεχνείο, κ. Κωνσταντίνος Αραβώσης, ο οποίος είναι και πρόεδρος του Κλάδου Αποβλήτων της Ρυθμιστικής Αρχής Αποβλήτων, Ενέργειας και Υδάτων (ΡΑΑΕΥ).