Τη βαθιά αναμόρφωση της λεγόμενης «πράσινης αρχιτεκτονικής» της ΚΑΠ, η οποία θα καθορίσει και τον τρόπο με τον οποίο θα κατανεμηθούν οι αγροτικές ενισχύσεις μετά το 2027, προτείνει η Ευρωπαϊκή Επιτροπή.
Η νέα ΚΑΠ για την περίοδο 2028–2034, όπως αποτυπώνεται στην πρόσφατη έκθεση της Επιτροπής, επιχειρεί να επαναπροσδιορίσει τη σχέση μεταξύ επιδοτήσεων, περιβαλλοντικών υποχρεώσεων και πραγματικής βιωσιμότητας των αγροτικών εκμεταλλεύσεων. Και αυτό γιατί η γεωργία σε όλη την ΕΕ είναι αντιμέτωπη με την κλιματική κρίση, τη μείωση των υδατικών πόρων, την υποβάθμιση των εδαφών και τη συρρίκνωση της βιοποικιλότητας, που απειλούν την ίδια τη δυνατότητα παραγωγής τροφίμων.
Οι αγρότες που λαμβάνουν στήριξη θα πρέπει να εφαρμόζουν συγκεκριμένες πρακτικές για το έδαφος, το νερό, τη βιοποικιλότητα και το κλίμα
Ταυτόχρονα, οι αγρότες βρίσκονται αντιμέτωποι με αυξημένο κόστος, αβεβαιότητα στις αγορές και κοινωνικές αντιδράσεις απέναντι στις περιβαλλοντικές απαιτήσεις.
Τέλος της «αιρεσιμότητας» στη νέα ΚΑΠ
Η πιο ηχηρή αλλαγή, η οποία προτείνεται από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή σε πρόσφατη έκθεσή της για την πράσινη αρχιτεκτονική της νέας ΚΑΠ, αφορά την κατάργηση της σημερινής αιρεσιμότητας και την αντικατάστασή της από ένα νέο πλαίσιο που η Επιτροπή ονομάζει «διαχείριση εκμετάλλευσης» (farm stewardship). Πρόκειται για ένα σύνολο βασικών προστατευτικών πρακτικών που θα πρέπει να εφαρμόζουν όλοι οι δικαιούχοι άμεσων ενισχύσεων και ενισχύσεων για ζώα και εκτάσεις.
Οι αγρότες που λαμβάνουν στήριξη θα πρέπει να εφαρμόζουν συγκεκριμένες πρακτικές για το έδαφος, το νερό, τη βιοποικιλότητα και το κλίμα, ενώ παράλληλα να συμμορφώνονται με βασικές απαιτήσεις της ευρωπαϊκής νομοθεσίας για το περιβάλλον, την υγεία και ευζωία των ζώων και τα κοινωνικά δικαιώματα.
Σημαντικό στοιχείο αποτελεί το γεγονός ότι οι πρακτικές αυτές πρέπει να ευθυγραμμίζονται με την αρχή «μη πρόκλησης σημαντικής βλάβης» (Do No Significant Harm – DNSH), η οποία διέπει συνολικά τον προϋπολογισμό της ΕΕ για την περίοδο 2028–2034.
Στελέχη της Επιτροπής τονίζουν ότι δεν πρόκειται για αυστηροποίηση, αλλά για εξορθολογισμό. Ωστόσο, αγροτικές οργανώσεις σε αρκετά κράτη-μέλη εκφράζουν ήδη ανησυχία ότι ακόμη και ένα «απλοποιημένο» σύστημα μπορεί να αυξήσει τη γραφειοκρατία, ιδιαίτερα για μεσαίες εκμεταλλεύσεις. Η Επιτροπή επιχειρεί να κατευνάσει τις αντιδράσεις, προβλέποντας ευρείες εξαιρέσεις για μικρούς αγρότες και βιοκαλλιεργητές.
Εισάγεται η «πληρωμή μετάβασης», ένα κατ’ αποκοπή ποσό που μπορεί να φτάσει έως τις 200.000 ευρώ ανά εκμετάλλευση
Συγχώνευση των οικολογικών σχημάτων στη νέα ΚΑΠ
Η δεύτερη μεγάλη τομή της νέας ΚΑΠ αφορά τη φιλοσοφία των πράσινων πληρωμών. Τα γνωστά οικολογικά σχήματα και οι αγροπεριβαλλοντικές δεσμεύσεις συγχωνεύονται σε ένα νέο, ενιαίο πλαίσιο «αγροπεριβαλλοντικών και κλιματικών δράσεων» (AECA). Το νέο αυτό εργαλείο φιλοδοξεί να απλοποιήσει τους κανόνες και να καταστήσει τη συμμετοχή πιο ελκυστική για τους παραγωγούς.
Σε αντίθεση με το παρελθόν, οι πληρωμές δεν συνδέονται αποκλειστικά με την αποζημίωση για πρόσθετο κόστος ή απώλεια εισοδήματος. Τα κράτη μέλη θα μπορούν να αμείβουν τις περιβαλλοντικές υπηρεσίες που παρέχουν οι αγρότες, δημιουργώντας ουσιαστικά ένα «επιχειρηματικό μοντέλο» για πιο φιλικές προς το περιβάλλον πρακτικές. Αυτό σημαίνει ότι οι αγρότες που επιτυγχάνουν υψηλότερες περιβαλλοντικές επιδόσεις θα μπορούν να λαμβάνουν πιο ελκυστικές ενισχύσεις.
«Οι πληρωμές δεν θα πρέπει πλέον να συνδέονται αυστηρά με το πρόσθετο κόστος και το διαφυγόν εισόδημα των δεσμεύσεων, ανοίγοντας έτσι το δρόμο για την ανταμοιβή των περιβαλλοντικών υπηρεσιών από τα κράτη μέλη που επιθυμούν να το πράξουν. Αυτό θα επιτρέψει επίσης τη χορήγηση πιο ελκυστικών πληρωμών στους γεωργούς που μπορούν να εφαρμόσουν καλύτερες πρακτικές, δημιουργώντας ένα «επιχειρηματικό σενάριο» για ενισχυμένη δράση», διευκρινίζει η Κομισιόν στην έκθεσή της.
Ιδιαίτερη σημασία έχει η εισαγωγή της «πληρωμής μετάβασης», ενός κατ’ αποκοπή ποσού που μπορεί να φτάσει έως τις 200.000 ευρώ ανά εκμετάλλευση, για αγρότες που προχωρούν σε πιο ριζικές αλλαγές, όπως η μετάβαση στη βιολογική γεωργία, η αναγεννητική γεωργία ή τα χαμηλών εισροών συστήματα παραγωγής.
Τα κράτη μέλη καλούνται να ενσωματώσουν τα εργαλεία της ΚΑΠ στα Εθνικά και Περιφερειακά Σχέδια Εταιρικής Σχέσης
Επενδύσεις με «πράσινο» πρόσημο
Ιδιαίτερη έμφαση δίνεται και στις επενδύσεις. Η νέα ΚΑΠ διατηρεί τη χρηματοδότηση για εκσυγχρονισμό εκμεταλλεύσεων και δασικών εκτάσεων, αλλά με σαφή περιβαλλοντικό προσανατολισμό. Στόχος είναι η αύξηση της αποδοτικότητας στη χρήση νερού, ενέργειας και εισροών, καθώς και η μείωση των εκπομπών και της ρύπανσης.
Τα ποσοστά ενίσχυσης παραμένουν υψηλά, ιδίως για νέους αγρότες, ωστόσο συνδέονται πλέον αυστηρότερα με την επίτευξη περιβαλλοντικών στόχων. Παράλληλα, ανοίγει η δυνατότητα χρηματοδότησης και άλλων φορέων, όπως δήμοι ή μεταποιητικές μονάδες, μέσω των Εθνικών και Περιφερειακών Σχεδίων Εταιρικής Σχέσης.
Ένα ακόμη βασικό χαρακτηριστικό της νέας αρχιτεκτονικής, είναι ότι τα κράτη μέλη καλούνται να ενσωματώσουν τα εργαλεία της ΚΑΠ στα Εθνικά και Περιφερειακά Σχέδια Εταιρικής Σχέσης, προσαρμόζοντάς τα στις ιδιαίτερες κλιματικές, περιβαλλοντικές και κοινωνικοοικονομικές συνθήκες τους.
Ταυτόχρονα, η ΚΑΠ καλείται να συμβάλει ουσιαστικά στον στόχο διάθεσης τουλάχιστον 43% των σχετικών δαπανών για περιβαλλοντικούς και κλιματικούς σκοπούς, ενισχύοντας τη συνοχή με τις υπόλοιπες πολιτικές της ΕΕ.
