Η ανατροφή των παιδιών είναι αυτό που η Claudia Goldin, η οικονομολόγος και κάτοχος του βραβείου Νόμπελ, αποκαλεί «ακόρεστη» εργασία. Έτσι χαρακτηρίζεται μια εργασία που απαιτεί όχι μόνο πολλές ώρες, αλλά και απρόβλεπτες ώρες. Ωστόσο, το να είσαι γονιός διαφέρει από άλλες τέτοιες δουλειές — όπως για παράδειγμα η επενδυτική τραπεζική — στο ότι δεν αμείβεται.
Δυστυχώς, είναι αδύνατο να ασκεί κανείς δύο απαιτητικές δουλειές ταυτόχρονα. Αυτό δημιουργεί ένα δίλημμα. Οι γονείς θα μπορούσαν και οι δύο να ασκούν απαιτητικές δουλειές και να αναθέτουν τα παιδιά τους σε επαγγελματίες φροντιστές πλήρους απασχόλησης, κάτι που είναι οικονομικά (και συναισθηματικά) δαπανηρό. Ή θα μπορούσε μόνο ο ένας από τους δύο να ασκεί την υψηλά αμειβόμενη απαιτητική δουλειά. Ή και οι δύο θα μπορούσαν να ασκούν μη απαιτητικές δουλειές και να αποδεχθούν χαμηλά οικογενειακά εισοδήματα. Ή θα μπορούσαν απλά να μην κάνουν καθόλου παιδιά.
Αυτές οι επιλογές είναι το αποτέλεσμα δυνατοτήτων που δεν ήταν διαθέσιμες στις γυναίκες πριν από τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο. Στις περισσότερες χώρες, είναι ακόμη πιο πρόσφατες. Είναι ένας από τους λόγους για τους οποίους, όπως σημειώνει μια έκθεση του ΟΟΣΑ του 2024, «ο συνολικός δείκτης γονιμότητας έχει μειωθεί κατά το ήμισυ, από 3,3 παιδιά ανά γυναίκα το 1960, κατά μέσο όρο σε ολόκληρο τον ΟΟΣΑ, σε 1,5 το 2022».
Αναμφισβήτητα, αυτή η κατάρρευση της γονιμότητας στις χώρες με υψηλό εισόδημα (και σε πολλές άλλες), σε συνδυασμό με τον ραγδαία αυξανόμενο πληθυσμό της Αφρικής, της φτωχότερης ηπείρου, είναι το πιο σημαντικό γεγονός που συμβαίνει σήμερα στην ανθρωπότητα. Υπάρχουν πολλές εξηγήσεις για τη μακροπρόθεσμη μείωση της γονιμότητας, ιδίως η μείωση της παιδικής θνησιμότητας, η μαζική αστικοποίηση, η παρατεταμένη και δαπανηρή εξάρτηση των παιδιών, ο «αγώνας επιβίωσης» για την ανατροφή οικονομικά επιτυχημένων παιδιών και, όχι λιγότερο σημαντικό, η δυνατότητα να βασίζονται σε άλλες μορφές ασφάλειας στην τρίτη ηλικία, ιδίως τις συντάξεις και τα γηροκομεία. Ωστόσο, επίσης κρίσιμο, ειδικά για τις πιο πρόσφατες μειώσεις σε εξαιρετικά χαμηλά ποσοστά γονιμότητας, είναι η σύγκρουση μεταξύ των βελτιωμένων ευκαιριών για τις γυναίκες και του δυσανάλογου μεριδίου του οικονομικού κόστους (και των φυσικών κινδύνων) των παιδιών που συνεχίζουν να φέρουν.
Έτσι, μια μελέτη που πραγματοποιήθηκε στην Αγγλία από τον Απρίλιο του 2014 έως τον Δεκέμβριο του 2022 σημειώνει ότι «η απόκτηση παιδιών οδηγεί σε σημαντική και μακροχρόνια μείωση των εισοδημάτων των μητέρων. Πέντε χρόνια μετά τη γέννηση του πρώτου παιδιού (τρίμηνο 20), τα μηνιαία εισοδήματα μειώθηκαν κατά μέσο όρο κατά 42%, ή 1.051 λίρες ανά μήνα, σε σύγκριση με τα εισοδήματα ένα έτος πριν από τη γέννηση». Η μελέτη του Ινστιτούτου Δημοσιονομικών Μελετών (IFS) δείχνει επίσης ότι η «ποινή μητρότητας» είναι μεγαλύτερη για τις μητέρες κοριτσιών, επειδή αυτό ενισχύει τις παραδοσιακές νόρμες για τα φύλα.
Ένας παγκόσμιος άτλας 134 χωρών που εκπόνησε ο Henrik Kleven του Πανεπιστημίου του Princeton και δύο άλλοι συγγραφείς καταλήγει στο συμπέρασμα ότι «συνήθως, καθώς οι χώρες γίνονται πλουσιότερες, οι «ποινές παιδιών» αναλαμβάνουν τον κυρίαρχο ρόλο ως κινητήριος μοχλός της ανισότητας των φύλων». Επιπλέον, μια μελέτη μόνο για τη Δανία, της οποίας συν-συγγραφέας είναι και ο Kleven, σημειώνει ότι «το ποσοστό της συνολικής ανισότητας των εισοδημάτων [ανάλογα με το φύλο] που προκαλείται από τις κυρώσεις λόγω τέκνων έχει διπλασιαστεί με την πάροδο του χρόνου, από περίπου 40% το 1980 σε περίπου 80% το 2013». Ακόμη και στη Δανία, λοιπόν, η ποινή μητρότητας είναι μεγάλη και επίμονη. Πιθανώς εν μέρει ως αποτέλεσμα αυτού, το ποσοστό γονιμότητας της χώρας κατέρρευσε στο 1,5 το 2025, παρόλο που η Δανία έχει ένα από τα πιο γενναιόδωρα κράτη πρόνοιας στον κόσμο.
Έτσι, οι γυναίκες πληρώνουν υψηλότερο τίμημα για την απόκτηση παιδιών. Επιπλέον, σύμφωνα με έκθεση του ΟΟΣΑ, «το κόστος των παιδιών είναι σταθερά υψηλότερο για τις μονογονεϊκές οικογένειες». Φυσικά, όπως υποστηρίζει η Goldin, η αξιοπιστία των συντρόφων είναι επίσης κρίσιμη. Επιπλέον, σύμφωνα με ερευνητές του University College London, αν κάποιος επιθυμεί να έχει κάποιον να τον φροντίζει στα γηρατειά του, είναι προτιμότερο να έχει μόνο ένα παιδί.
Η οικονομία, λοιπόν, δεν ευνοεί τη μεγάλη δέσμευση για τεκνοποίηση, ειδικά για τις γυναίκες. Σε αυτό προστίθενται οι αλλαγές στις αξίες, συμπεριλαμβανομένων των διαφορών μεταξύ ανδρών και γυναικών και της μείωσης των θρησκευτικών πεποιθήσεων. Σε αυτό το πλαίσιο, σύμφωνα με πρόσφατο άρθρο στο VoxEU, «πολιτικές όπως η επιδοτούμενη φροντίδα παιδιών, η επέκταση των φορολογικών εκπτώσεων για παιδιά ή οι επιδοματικές πληρωμές για τη γέννηση παιδιών μπορούν να ανακουφίσουν την οικονομική πίεση και να βελτιώσουν διάφορους δείκτες της οικογενειακής ευημερίας, αλλά οι σταδιακές αλλαγές σε αυτούς τους παράγοντες δεν έχουν συνδεθεί με σημαντικές και διαρκείς αλλαγές στη γονιμότητα». Χρειάζεται κάτι μεγαλύτερο. Οι συγγραφείς υποδηλώνουν ότι αυτό μπορεί να απαιτεί «μια δραματική αναδιαμόρφωση της κοινωνίας, έτσι ώστε η γονεϊκότητα να γίνει πιο συμβατή με μια πλήρη και ευημερούσα ενήλικη ζωή», όπως αυτή γίνεται αντιληπτή σήμερα.
Τι πρέπει να γίνει λοιπόν; Σε χώρες με εξαιρετικά χαμηλό ποσοστό γονιμότητας, ειδικά σε εκείνες που είναι αποφασισμένες να αποφύγουν τη μαζική μετανάστευση, απαιτείται επειγόντως μια συστηματική προσπάθεια για τη μείωση του κόστους για τους γονείς και, πάνω απ’ όλα, για τη μείωση των κυρώσεων που επιβάλλονται στις γυναίκες. Δεν είναι σαφές πόσο αποτελεσματική θα είναι αυτή η προσπάθεια, αλλά αξίζει να δοκιμαστεί. Παρόμοιες πολιτικές θα μπορούσαν επίσης να λειτουργήσουν σε χώρες με ποσοστά γονιμότητας άνω του 1,5. Ωστόσο, για τους λόγους που αναφέρθηκαν την περασμένη εβδομάδα, αυτό είναι λιγότερο επείγον: μια ήπια μείωση του πληθυσμού θα ήταν, κατά τη γνώμη μου, αποδεκτή. Ωστόσο, ειδικά σε χώρες όπου η γονιμότητα είναι πολύ χαμηλή, θα είναι ζωτικής σημασίας οι ηλικιωμένοι να συνεχίσουν να εργάζονται. Αυτό θα αποφέρει μεγάλα οφέλη στους ίδιους τους ηλικιωμένους. Θα είναι επίσης απαραίτητο να δοθεί έμφαση στη βελτίωση της υγείας των ηλικιωμένων, ειδικά στη μείωση του τεράστιου αριθμού των περιπτώσεων άνοιας.
Αναπόφευκτα, ο συνδυασμός ενός γηράσκοντος πλούσιου κόσμου με έναν νεότερο αναπτυσσόμενο κόσμο θα κάνει το ζήτημα της μετανάστευσης μόνιμα επείγον. Αλλά πρέπει να σημειωθεί ότι, δεδομένου ότι και οι μετανάστες γερνούν, αυτό δεν μπορεί να είναι μια μόνιμη απάντηση στο χαμηλό ποσοστό γονιμότητας, εκτός αν κάποιος αποδεχτεί μια συνεχή μεταμόρφωση της εθνοτικής σύνθεσης μιας χώρας. Είτε μας αρέσει είτε όχι, η αντίσταση σε αυτό αυξάνεται παντού.
Μια εναλλακτική λύση είναι να αποδεχτούμε τη ραγδαία γήρανση, ελπίζοντας ότι ο αντίκτυπός της θα μετριαστεί από τις ραγδαίες εξελίξεις στην τεχνητή νοημοσύνη και τη ρομποτική. Μια άλλη λύση, που τώρα εξετάζεται από τη δεξιά, είναι να μετατρέψουμε τις γυναίκες (ξανά) σε υπηρέτριες, όπως περιγράφονται στο βιβλίο της Μάργκαρετ Άτγουντ «Το παραμύθι της υπηρέτριας».
Η σωστή λύση είναι να βοηθήσουμε και να ανταμείψουμε τους γονείς, ειδικά τις μητέρες. Αυτό που κάνουν διαμορφώνει το μέλλον. Οι υπόλοιποι μπορούμε μόνο να βοηθήσουμε.
