Οι ασφαλισμένοι αντιμέτωποι με τα αλγοριθμικά λάθη

Το νέο στοίχημα του e-ΕΦΚΑ είναι να μειώσει δραστικά τον χρόνο έκδοσης των συνταξιοδοτικών αποφάσεων, κυρίως με τη βοήθεια της ψηφιοποίησης των ασφαλιστικών δεδομένων (Παπαδής, Οικονομικός Ταχυδρόμος, 15.3.2026). Η ψηφιακή μετατροπή των άλλοτε λαοφιλών ενσήμων σε ηλεκτρονικά αρχεία (ΑΤΛΑΣ) τείνει να ολοκληρωθεί σύντομα, με αποτέλεσμα η απονομή της σύνταξης σε λίγες ώρες να μην φαντάζει όνειρο θερινής νυκτός. Όμως, πάντα υπάρχει ένα εμμονικό «αλλά». Στην περίπτωσή μας, δεν αρκεί η ταχεία πρόοδος στην όλη διαδικασία, αλλά θα πρέπει πρόσθετα να αποφευχθούν τα όποια σφάλματα μπορούν να παρεισδύσουνε.

Η μείωση του χρόνου έκδοσης της απόφασης παραβλέπει την αυτονόητη προϋπόθεση της επακριβούς αποτύπωσης των ενσήμων, έργο ιδιαίτερα απαιτητικό γι’ ένα σύστημα που ήταν χρόνια πολυδιασπασμένο. Η επαγγελματική σταδιοδρομία πολλών εργαζομένων περιλάμβανε συνήθως περιόδους ασφάλισης σε διάφορα Ταμεία με διαφορετικά αρχεία. Δυστυχώς, εκείνο που προέχει στο σημερινό εγχείρημα, είναι η ταχύτητα, έστω και σε βάρος της ακρίβειας.

Σκόπιμα αγνοείται ότι ο τεχνολογικός κίνδυνος των σφαλμάτων μεταφέρεται στον υποψήφιο συνταξιούχο που θα κληθεί ενδεχομένως να επιστρέψει ποσά ως αχρεωστήτως καταβληθέντα ή θα λάβει μικρότερη σύνταξη για όσο χρόνο αδρανεί απέναντι σ’ έναν εσφαλμένο υπολογισμό. Έτσι, η ταχύτερη διεκπεραίωση των εκκρεμών αιτήσεων, ζήτημα άκρως κοινωνικό, καταλήγει να θέσει τους μελλοντικούς συνταξιούχους σε επαγρύπνηση για πιθανές (κι όχι αμελητέες) αστοχίες των ηλεκτρονικών διασταυρώσεων. Αρκετές φορές, όσος χρόνος κερδίζεται με τη ψηφιοποίηση, τόσος χάνεται στην επανεξέταση μιας συνταξιοδοτικής υπόθεσης, με σοβαρές φυσικά οικονομικές συνέπειες για τον ίδιο τον ενδιαφερόμενο. Προσπαθούμε να καλύψουμε μια υστέρηση πολλών ετών με μια βεβιασμένη κι όχι πάντα ορθή καταγραφή. Ομολογούμε ότι δεν γνωρίζουμε την έκταση του φαινομένου, αλλά το πρόβλημα είναι υπαρκτό και αξιοπρόσεκτο. Πρέπει να εγκαταλείψουμε μοιρολατρικά τον διακηρυγμένο στόχο ; Βέβαια, όχι. Αυτό που απαιτείται, είναι η αυξημένη και ειδική μέριμνα ελέγχου και επαλήθευσης, καθώς και η μεταφορά του βάρους αποκατάστασης των λαθών στη διοίκηση που έχει ευθύνη από τη ψηφιακή διακινδύνευση.

Σήμερα, ο ανθρώπινος παράγοντας άρχισε βαθμηδόν να παραμερίζεται και η διοίκηση να «αποϋλοποιείται». Όλο και λιγότερα έγγραφα, όλο και περισσότερα δεδομένα. Ποιος είναι ο αντίκτυπος των αλγορίθμων ; Τα οφέλη σ’ ένα πεδίο που «μαστίζεται» από απάνθρωπες καθυστερήσεις, ακραία πολυνομία, καφκική γραφειοκρατία είναι εμφανώς πολλαπλά. Απλοποίηση, διαφάνεια, προσβασιμότητα, επιτάχυνση. Η μείωση του χρόνου αναμονής μπορεί να ελαχιστοποιηθεί μόλις στο πάτημα ενός κουμπιού. Και πράγματι, παρά τις όποιες δυσλειτουργίες, ο αριθμός των εκκρεμών αιτήσεων τείνει να μειωθεί δραστικά. Συγχρόνως, τα νέα πληροφοριακά συστήματα απλώνουν ένα δίχτυ ασφαλείας απέναντι στην κοινωνική παραβατικότητα (απάτη). Αρετές ιδιαίτερα σημαντικές για κοινωνικές παροχές των οποίων η έγκαιρη και ορθή καταβολή αποτελεί sine qua non όρο για τη βιολογική και κοινωνική υπόσταση των ασφαλισμένων. Εν ολίγοις, η διείσδυση του ψηφιακού παράγοντα στο θεσμό συνιστά εκείνο το ποιοτικό άλμα που είναι ικανό να του προσδώσει νέα δυναμική.

Οι υπολογιστές μπορεί να είναι πολύ γρήγοροι, αλλά δεν είναι αλάνθαστοι. Ούτε η ταχύτητα ούτε η ακρίβεια είναι αψεγάδιαστες ιδιότητές τους. Μπορεί να σφάλλουν τόσο μεμονωμένα όσο και σε μεγαλύτερο αριθμό. Οι αλγόριθμοι δεν είναι απλά ουδέτερη ζώνη που αντανακλά μόνο τα λάθη του ανθρώπινου παράγοντα, αλλά δημιουργεί και τα δικά της λάθη. Το ζήτημα, επομένως, είναι ποιος φέρει την ευθύνη από τη διακινδύνευση. Εδώ, η θέση μας οφείλει να είναι καθαρή. Ο δημόσιος αλγόριθμος παραμένει ένα instrumentum και η ευθύνη εφαρμογής των νέων τεχνολογιών ανήκει στην ίδια τη διοίκηση.

Συνήθως, η ψηφιοποίηση αναπτύσσει τις αρετές της σ’ ένα απλό νομικό σύστημα που στηρίζεται στην ορθή και έγκαιρη πληροφόρηση του ασφαλισμένου. Ειδάλλως, ο αιτών παραμένει μόνος του, αντιμέτωπος με τη ψυχρότητα της ηλεκτρονικής πλατφόρμας. Ειδικότερα, για να είναι δυνατή, η επίτευξη του στόχου της επιτάχυνσης, πρέπει όχι μόνο να αυτοματοποιηθεί η διαδικασία, αλλά και να έχει ψηφιοποιηθεί όλο το ασφαλιστικό ιστορικό του ενδιαφερομένου. Η πλήρης αυτοματοποίηση προϋποθέτει ότι τα αναγκαία στοιχεία είναι διαθέσιμα σε ψηφιοποιημένη μορφή (λ.χ. το πιστοποιητικό πλησιέστερων συγγενών, καταγραφή χρόνου ασφάλισης) και ακριβή (λ.χ. η καταγραφή του χρόνου ασφάλισης, η αναγραφή του ορθού αριθμού αστυνομικής ταυτότητας του αιτούντος), για να εκδοθεί η απόφαση συνταξιοδότησης, όπως λέγεται, «σε λίγη ώρα». Το πρόβλημα εντοπίζεται στην ακρίβεια των δεδομένων τόσο αυτών που υποβάλλει ο ασφαλισμένος όσο κι αυτών που διαθέτει το σύστημα μέσω της διαλειτουργικότητας.

Όπως προαναφέραμε, η αλγοριθμοποίση των αποφάσεων δεν αποφεύγει σφάλματα, λόγω μη αναγνωσιμότητας ή κατάλληλης αξιοποίησης των δεδομένων. Ενδέχεται, ακόμη, οι αλγόριθμοι να αποτύχουν μπροστά σε πιο σύνθετες και νομικά δύστροπες περιπτώσεις. Συνοπτικά, τα σφάλματα μπορούν να αφορούν το σχεδιασμό του αλγορίθμου ή την εισαγωγή ανακριβών/ ελλιπών δεδομένων. Μπορεί ακόμη το σφάλμα να παρεισφρήσει στη λειτουργία του λογισμικού. Οι αλγόριθμοι, ενώ κατασκευάζονται γι’ έναν απροσδιόριστο αριθμό περιπτώσεων με τα ίδια χαρακτηριστικά, εξατομικεύονται με την εφαρμογή τους στα δεδομένα της συγκεκριμένης περίπτωσης. Επομένως, τα σφάλματα μπορούν να παρεισδύσουν στα δύο αυτά επίπεδα της απόφασης.

Η κοινωνική ασφάλιση είναι από τους πρώτους θεσμούς δημοσίου δικαίου που έβαλαν τη ψηφιοποίηση στην καρδιά της σύγχρονης ανάπτυξής τους, καθιερώνοντας ένα είδος «Κοινωνικού Κράτους start up». Ένα πρώτο δείγμα της νέας εποχής ήταν το Ολοκληρωμένο Πληροφοριακό Σύστημα (ΟΠΣ) ΙΚΑ-ΕΤΑΜ. Ο ν. 2972/2001 προχώρησε σε προσαρμογή της νομοθεσίας του ΙΚΑ στο Ολοκληρωμένο Πληροφοριακό Σύστημα (ΟΠΣ). Ωστόσο, αυτή η ψηφιακή στροφή εγκυμονεί κινδύνους και αυθαιρεσίες. Το ζητούμενο είναι να μην επηρεάσει αρνητικά την άσκηση του (δικαστικού και διοικητικού) ελέγχου, ούτε να εξασθενήσει το δικαίωμα άμυνας των ασφαλισμένων απέναντι στα λάθη των φορέων. Οι κίνδυνοι ή ακόμη και η υποψία ψηφιακών αυθαιρεσιών είναι ικανοί να υπονομεύσουν την τεχνολογική επανάσταση, αναιρώντας τα τεράστια οφέλη από τον ερχομό της. Γι’ αυτό αξίζει να μετριάσουμε τον αρχικό ενθουσιασμό, μεριμνώντας για περισσότερες και πρόσφορες εγγυήσεις. Το αντίβαρο στην κυριαρχία των αλγορίθμων είναι η θεσμοθέτηση ad hoc επαυξημένου και προσαρμοσμένου στις ιδιαιτερότητές τους, ex ante και ex post, ελέγχου.

Άγγελος Στεργίου

Ομοτ. καθηγητή Νομικής Σχολής ΑΠΘ