Ευρώπη: Μπορεί να προλάβει την κρίση; 

Η ατζέντα της σημερινής Συνόδου Κορυφής περιλαμβάνει τους φόβους οτι η Ευρώπη μπορεί να βρεθεί ξανά μπροστά σε μια κρίση τύπου 2022 χωρίς όμως να υπάρχουν τα ίδια δημοσιονομικά περιθώρια. Τις τελευταίες ημέρες στο παρασκήνιο, αξιωματούχοι της Κομισιόν, επιτελεία πρωθυπουργών και υπουργοί Οικονομικών βρίσκονται σε αλλεπάλληλες τεχνικές διαβουλεύσεις για μια νέα «εργαλειοθήκη» μέτρων.

Οι προτάσεις περιλαμβάνουν περισσότερες κρατικές ενισχύσεις για ενεργοβόρες βιομηχανίες, παρεμβάσεις στο σύστημα εμπορίας ρύπων (ETS) για να πέσει μέρος του κόστους άνθρακα, προσωρινές μειώσεις ενεργειακών φόρων και χρεώσεων δικτύου, ακόμη και σενάρια επιδότησης ή πλαφόν στην τιμή του φυσικού αερίου.

Η ατζέντα της Συνόδου Κορυφής περιλαμβάνει πλέον ρητά τον πόλεμο και τις συνέπειές του στις τιμές της ενέργειας και στην ενεργειακή ασφάλεια της Ένωσης, κάτι που δείχνει ότι οι λύσεις πλέον μεταφέρονται σε επίπεδο κορυφής της ευρωπαϊκής πολιτικής. Οπως όλα δείχνουν οι αποφάσεις θα κριθούν από τη διάρκεια του πολέμου. Αυτός είναι ο παράγοντας που θα κρίνει το μέγεθος του πακέτου των μέτρων, αλλά και την πηγή χρηματοδότησης τους. Η διάρκεια θα κρίνει και την προέλευση των χρημάτων που θα καλύψουν τα μέτρα. Αν ο πόλεμος λήξει σύντομα, το δημοσιονομικό βάρος θα το σηκώσουν αποκλειστικά οι εθνικοί προϋπολογισμοί. Σε περίπτωση όμως που ο πόλεμος αρχίζει και απλώνεται στο χρόνο, τότε θα πρέπει η Ευρώπη θα κληθεί να στηρίξει τους κρατικούς προϋπολογισμούς, ώστε να υλοποιηθεί ένα ευρύ πλέγμα μέτρων στήριξης.

Το κέντρο βάρους της συζήτησης εχει πλέον φτάσει στο ποια μέτρα μπορούν να εφαρμοστούν άμεσα χωρίς να αποσταθεροποιηθεί ούτε η αγορά, ούτε το δημοσιονομικό πλαίσιο. Η Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν έχει προεξοφλήσει ότι η Επιτροπή ετοιμάζει παρεμβάσεις, αλλά αποφεύγει να δεσμευτει για γενικευμένα μέτρα, γνωρίζοντας ότι το πολιτικό μέτωπο παραμένει εύθραυστο. Την ίδια ώρα, σε τεχνικό επίπεδο, η Κομισιόν επεξεργάζεται ήδη εναλλακτικά σενάρια, ώστε να μπορεί να ενεργοποιήσει μέτρα μέσα σε μερικές εβδομάδες εάν οι τιμές ενέργειας διατηρηθούν σε υψηλά επίπεδα.

Η ελληνική πλευρά προσέρχεται στη Σύνοδο με σαφή στόχευση να ανοίξει ευρωπαϊκός χώρος για φορολογικές και δημοσιονομικές παρεμβάσεις. Ο Κυριάκος Μητσοτάκης έχει ήδη θέσει την ανάγκη για ένα ευρωπαϊκό πλαίσιο στήριξης, που θα επιτρέψει μειώσεις φόρων, επιδοτήσεις και ενισχύσεις χωρίς να επιβαρυνθούν δυσανάλογα οι δημοσιονομικοί στόχοι. Στην Αθήνα θεωρούν ότι χωρίς μια τέτοια ευελιξία, η κρίση κινδυνεύει να δημιουργήσει ξανά βαθιές ανισορροπίες μεταξύ των κρατών-μελών.

Τι εξετάζουν οι Βρυξέλλες

Στις τεχνικές συσκέψεις των τελευταίων ημερών, που πραγματοποιούνται σχεδόν καθημερινά μεταξύ Επιτροπής, κρατών-μελών και ενεργειακών φορέων, έχουν διαμορφωθεί τέσσερις βασικοί άξονες παρέμβασης.

Ο πρώτος αφορά το σύστημα εμπορίας ρύπων. Σύμφωνα με πληροφορίες από ευρωπαϊκές πηγές, η Επιτροπή εξετάζει την αύξηση της προσφοράς δικαιωμάτων εκπομπών μέσω του μηχανισμού σταθερότητας της αγοράς. Πρόκειται για μια τεχνική παρέμβαση με αποτέλεσμα οι αγορές να έχουν αντιδράσει στις πληροφοριες, με την τιμή του άνθρακα να υποχωρεί, μειώνοντας το κόστος παραγωγής ηλεκτρικής ενέργειας.

Ο δεύτερος άξονας αφορά τις κρατικές ενισχύσεις. Στις Βρυξέλλες υπάρχει σαφής προσανατολισμός να δοθεί μεγαλύτερη ευελιξία στα κράτη για να στηρίξουν ενεργοβόρες βιομηχανίες. Η Επιτροπή σε κλειστές συσκέψεις εξετάζει προσαρμογή στο πλαίσιο κρατικών ενισχύσεων καθώς οι επιχειρήσεις που πλήττονται από το ενεργειακό κόστος χρειάζονται άμεση στήριξη.

Ο τρίτος άξονας αφορά φορολογικές παρεμβάσεις. Σε αρκετές ευρωπαϊκές πρωτεύουσες εξετάζονται ήδη μειώσεις στους ειδικούς φόρους στην ενέργεια ως προσωρινό εργαλείο απορρόφησης των αυξήσεων. Πρόκειται για μέτρα που μπορούν να εφαρμοστούν γρήγορα, αλλά θα έχουν άμεσο δημοσιονομικό κόστος.

Ο τέταρτος άξονας και ο πιο πολιτικά ευαίσθητος, αφορά την πιθανότητα παρέμβασης στην τιμή του φυσικού αερίου. Σενάρια για πλαφόν ή επιδότηση επανέρχονται στο τραπέζι, χωρίς όμως να υπάρχει ακόμη συναίνεση.

Οι διαφορετικές προτεραιότητες

Η εικόνα που διαμορφώνεται είναι αυτή μιας Ευρώπης που προσπαθεί να κινηθεί συντονισμένα, αλλά με τις περισσότερες χώρες να ξεκινούν από διαφορετικές αφετηρίες.
Οι χώρες του Νότου, μεταξύ αυτών η Ελλάδα, η Ιταλία και η Ισπανία, πιέζουν για πιο άμεσες και ορατές παρεμβάσεις στην αγορά, με στόχο να συγκρατηθεί η ακρίβεια πριν μεταφερθεί πλήρως στα νοικοκυριά. Αντίθετα, χώρες του Βορρά εμφανίζονται πιο επιφυλακτικές απέναντι σε εκτεταμένες παρεμβάσεις, δίνοντας έμφαση στη διατήρηση της δημοσιονομικής σταθερότητας.

Σημαντικές διαφοροποιήσεις εμφανίζονται και στο θέμα του ETS. Ορισμένες χώρες ζητούν πιο επιθετική παρέμβαση για να μειωθεί το κόστος ενέργειας, ενώ άλλες προειδοποιούν ότι μια τέτοια κίνηση μπορεί να υπονομεύσει την αξιοπιστία της ευρωπαϊκής πολιτικής για το κλίμα. Ανάλογες ενστάσεις διατυπώνονται και για την ιδέα πλαφόν στο φυσικό αέριο. Σε διπλωματικές συνομιλίες, αξιωματούχοι εκφράζουν ανησυχία ότι ένα τέτοιο μέτρο θα μπορούσε να οδηγήσει σε στρεβλώσεις στην αγορά και σε προβλήματα εφοδιασμού.

Η πιο κρίσιμη συζήτηση, ωστόσο, δεν αφορά τα ίδια τα μέτρα αλλά τη δυνατότητα χρηματοδότησής τους. Με την επιστροφή των ευρωπαϊκών δημοσιονομικών κανόνων και το αυξημένο κόστος δανεισμού, τα περιθώρια για μεγάλες παρεμβάσεις είναι περιορισμένα. Στις Βρυξέλλες εξετάζεται η δυνατότητα μιας στοχευμένης δημοσιονομικής ευελιξίας, χωρίς όμως να ανοίγει πλήρως η «ρήτρα διαφυγής».

Η ελληνική πρόταση κινείται ακριβώς σε αυτή τη γραμμή. Στόχος είναι να δημιουργηθεί ένας μηχανισμός που θα επιτρέπει προσωρινές παρεμβάσεις, όπως μειώσεις φόρων ή επιδοτήσεις, χωρίς να θεωρούνται δημοσιονομικές αποκλίσεις.

«Χρειαζόμαστε ευρωπαϊκή απάντηση πριν η κρίση μεταφερθεί πλήρως στην οικονομία», σημειώνει κυβερνητική πηγή με γνώση των διαβουλεύσεων. Το επιχείρημα που προβάλλεται είναι ότι η έγκαιρη παρέμβαση μπορεί να αποδειχθεί δημοσιονομικά φθηνότερη από μια καθυστερημένη αντίδραση.

Τα πρώτα μέτρα που ήδη εφαρμόζονται

Παράλληλα με τις ευρωπαϊκές συζητήσεις, αρκετές χώρες έχουν ήδη αρχίσει να κινούνται σε εθνικό επίπεδο. Η Ελλάδα προχώρησε σε πλαφόν περιθωρίου κέρδους σε καύσιμα και βασικά αγαθά, ενώ εξετάζει σενάρια επαναφοράς επιδοτήσεων. Στη Γαλλία και την Πολωνία έχουν τεθεί σε εφαρμογή αντίστοιχοι μηχανισμοί συγκράτησης τιμών, ενώ η Γερμανία κινείται πιο προσεκτικά, αποφεύγοντας προς το παρόν νέες μαζικές επιδοτήσεις.

Αυτή η διαφοροποίηση προκαλεί ανησυχία στις Βρυξέλλες, καθώς υπάρχει ο κίνδυνος να δημιουργηθούν άνισοι όροι ανταγωνισμού μεταξύ των οικονομιών.

Οι αγορές πιέζουν για αποφάσεις

Την ίδια στιγμή, οι αγορές δεν περιμένουν τις πολιτικές αποφάσεις. Η άνοδος του πετρελαίου, η μεταβλητότητα στο φυσικό αέριο και οι πρώτες ενδείξεις αύξησης στο κόστος μεταφορών και τροφίμων δημιουργούν ένα περιβάλλον αυξημένης αβεβαιότητας.

Στις αγορές ομολόγων, οι επενδυτές έχουν ήδη αρχίσει να αναθεωρούν τις προσδοκίες τους για τα επιτόκια. Το σενάριο γρήγορων μειώσεων απομακρύνεται, καθώς αυξάνεται ο φόβος ενός νέου κύματος πληθωρισμού. Αυτό προσθέτει πίεση στους Ευρωπαίους ηγέτες, που καλούνται να ισορροπήσουν ανάμεσα στην ανάγκη στήριξης της οικονομίας και στη διατήρηση της δημοσιονομικής αξιοπιστίας.

Οι περισσότερες ευρωπαϊκές πηγές συγκλίνουν στην εκτίμηση ότι η Σύνοδος δεν θα καταλήξει σε ένα ενιαίο μεγάλο πακέτο μέτρων. Αντίθετα, αναμένεται να δώσει πολιτική κατεύθυνση και να ανοίξει τον δρόμο για πιο στοχευμένες παρεμβάσεις. Το πιο δύσκολο ζήτημα παραμένει η έκταση της δημοσιονομικής χαλάρωσης. Δεδομένο θεωρείται οτι η Σύνοδος Κορυφής δεν θα δώσει οριστικές λύσεις. Θα δείξει όμως αν η Ευρώπη μπορεί να κινηθεί έγκαιρα και συντονισμένα.