Στις 5 Απριλίου 1588 ήρθε στο κόσμο ο Βρετανός φιλόσοφος και ανθρωπιστής Τόμας Χομπς, ο οποίος θα πρέπει να αναγνωριστεί ως μια θεμελιώδης -αλλά συχνά παραβλεπόμενη- προσωπικότητα στη σύγχρονη οικονομική σκέψη.
Ενώ παραδοσιακά μελετάται στο πλαίσιο της πολιτικής φιλοσοφίας, του δικαίου και της κοινωνιολογίας, η επιρροή του Χομπς εκτείνεται βαθιά στην οικονομία, διαμορφώνοντας βασικές υποθέσεις σχετικά με την ανθρώπινη συμπεριφορά, τη μεθοδολογία και τον ρόλο του κράτους.
H πνευματική ιστορία δεν εξελίσσεται σαν ένας ενιαίος αστερισμός. Αντίθετα, η σκέψη εξελίσσεται μέσα από παραδόσεις που διαμορφώνονται από το ιστορικό πλαίσιο. Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, ο Χομπς αναδύεται ως σημείο καμπής, του οποίου οι ιδέες συνεχίζουν να διαμορφώνουν τις σύγχρονες θεωρίες, ιδιαίτερα εκείνες που δικαιολογούν την κρατική παρέμβαση και τον κοινωνικό σχεδιασμό, αναφέρει o Ντέιβιντ Σινγκ Γκρέβαλ Yale Law Journal.
Ο Χομπς παρείχε τα ανθρωπολογικά και μεθοδολογικά θεμέλια για την έννοια του homo economicus: ένα ορθολογικό, ιδιοτελές, άτομο που μεγιστοποιεί τη χρησιμότητα όλων στα οποία έχει πρόσβαση.
Το κράτος ως Λεβιάθαν, όπως το είδαν οι εκδότες της εποχής
«Ο άνθρωπος είναι λύκος προς τον άνθρωπο»
Κατά την άποψη του Χομπς, οι άνθρωποι καθοδηγούνται από μια ακόρεστη επιθυμία για εξουσία και υλικά αγαθά, που οδηγεί σε συνεχή ανταγωνισμό και συγκρούσεις. Αυτό το απαισιόδοξο όραμα της ανθρώπινης φύσης -που αποτυπώνεται περίφημα στη φράση homo homini lupus est (ο άνθρωπος είναι λύκος προς τον άνθρωπο)- επηρέασε πολλαπλές σχολές οικονομικής σκέψης.
Για τη μαρξιστική θεωρία, ο Χομπς προεξοφλεί την ιδέα της αδιάκοπης συσσώρευσης και αγώνα. Η ατελείωτη επιδίωξη για πλούτο και εξουσία μοιάζει με μεταγενέστερες έννοιες της συσσώρευσης κεφαλαίου και της ταξικής σύγκρουσης που συνδέονται με τον Καρλ Μαρξ, όπως εξηγεί ο καθηγητής Κάρλος Γκαρίντο στο Πανεπιστήμιο Southern Illinois και συνιδρυτής του Journal of American Socialist Studies.
Ομοίως, η νεοκλασική οικονομική επιστήμη κληρονόμησε την εικόνα του υπολογιστικού, απομονωμένου ατόμου που ενεργεί ορθολογικά για να μεγιστοποιήσει το προσωπικό όφελος, απογυμνωμένο από κοινωνικές, πολιτισμικές και ηθικές επιρροές.
Ιδιαίτερα επιδραστικός ήταν ο Χομπς για τον Τζον Μέιναρντ Κέινς, ιδιαίτερα μέσω της ιδέας ότι τα άτομα είναι επιρρεπή στον παραλογισμό ή στα «ζωώδη πνεύματα», που απαιτούν κρατική παρέμβαση. Εάν οι άνθρωποι είναι ελαττωματικοί και αυτοκαταστροφικοί εκ φύσεως, καθίσταται λογικό -μέσα σε αυτό το πλαίσιο- το κράτος να καθοδηγεί οικονομικές αποφάσεις όπως οι επενδύσεις και οι αποταμιεύσεις. Αυτό οδηγεί στη δικαιολόγηση ενός ισχυρού, παρεμβατικού κράτους «Λεβιάθαν», όπως το χαρακτηρίζει το ομώνυμο magnus opus του.
Μεθοδολογικά, ο Χομπς παρουσιάζεται ως πρωτοπόρος μιας «γεωμετρικής» προσέγγισης στην κοινωνική επιστήμη, εμπνευσμένης από την επιστημονική επανάσταση. Όπως ο Ρενέ Ντεκάρτ και ο Φράνσις Μπέικον, επιδίωξε να κατασκευάσει τη γνώση μέσω αξιωμάτων και επαγωγής, όπως καταδεικνύει ο ιστορικός Τόρμπεν Χβιντ Νίλσεν στο άρθρο του «Το Κράτος, η Αγορά και το Άτομο. Πολιτική, Οικονομία και η Ιδέα του Ανθρώπου στα Έργα του Τόμας Χομπς, του Άνταμ Σμιθ και στον Αναγεννησιακό Ανθρωπισμό», στο Acta Sociologica (1986).
Ο Χομπς επηρεάστηκε βαθύτατα από την ανυπαρξία του κράτους κατά τον Αγγλικό Εμφύλιο
Η απλοποίηση της ανθρώπινης κατάστασης από τον Χομπς
Αυτή η προσέγγιση ανάγει τα σύνθετα κοινωνικά φαινόμενα σε απλοποιημένα μοντέλα, συχνά απομονώνοντας τα άτομα από το κοινωνικό τους πλαίσιο. Αυτό όμως είναι ένας «ψευδής ατομικισμός» (όπως θα έλεγε ο Φρίντριχ Χάγιεκ), καθώς αφαιρεί βασικές πτυχές της ανθρώπινης φύσης, όπως η κοινωνικότητα, η παράδοση και η πολιτισμική ενσωμάτωση.
Η περίφημη «φυσική κατάσταση» του Χομπς – μια υποθετική συνθήκη στην οποία δεν υπάρχει διακυβέρνηση – απεικονίζει τη ζωή ως έναν συνεχή πόλεμο όλων εναντίον όλων. Σε αυτό το πλαίσιο, οι οικονομικές σχέσεις μοιάζουν με ένα παιχνίδι μηδενικού αθροίσματος, όπου το κέρδος του ενός είναι η απώλεια του άλλου. Αυτό το όραμα ενισχύει την ανάγκη για μια κεντρική αρχή που θα επιβάλλει την τάξη. Ωστόσο, επικριτές όπως ο Μπρόνισλαβ Μαλινόφσκι αμφισβητούν αυτήν την απεικόνιση, υποστηρίζοντας ότι ακόμη και οι πρωτόγονες κοινωνίες παρουσιάζουν πολύπλοκα συστήματα συνεργασίας και κανόνων.
Οι θεσμικές επιπτώσεις της σκέψης του Χομπς είναι βαθιές. Δικαιολογεί ένα ισχυρό, συγκεντρωτικό κράτος που όχι μόνο επιβάλλει την τάξη μέσω του καταναγκασμού, αλλά διαμορφώνει και την ανθρώπινη συμπεριφορά, τις πεποιθήσεις και τα κίνητρα. Το κράτος γίνεται η απόλυτη αρχή επί της ιδιοκτησίας, της διανομής, ακόμη και της ιδεολογίας. Αυτό προμηνύει μεταγενέστερες μορφές σοσιαλισμού και κεντρικού σχεδιασμού, όπου το κράτος κατευθύνει την οικονομική δραστηριότητα και προσπαθεί να δημιουργήσει κοινωνικά αποτελέσματα.
Όμως, το πλαίσιο που έθεσε ο Χομπς αποτελεί τη βάση διαφόρων σύγχρονων οικονομικών συστημάτων παρά τις διαφορές τους. Ο Μαρξισμός επιδιώκει την εξάλειψη της ταξικής σύγκρουσης, ο Κεϋνσιανισμός στοχεύει στη σταθεροποίηση των οικονομικών κύκλων και η νεοκλασική θεωρία επιδιώκει τον τέλειο ανταγωνισμό. Ωστόσο, όλα βασίζονται σε μια παρόμοια προϋπόθεση: τα άτομα δεν μπορούν να εμπιστευτούν ότι θα οργανώσουν αποτελεσματικά την κοινωνία από μόνα τους, επομένως ο εξωτερικός έλεγχος είναι απαραίτητος.
Θεμέλιο του κρατισμού
Το ενοποιητικό νήμα των σχολών που σχετίζονται με την οικονομική σκέψη του Χομπς είναι αυτό που ονομάζουμε το γεγονός της κατασχεμένης πληροφορίας που εισάγεται στο πεδίο της θεωρίας. Δηλαδή, η δράση μέσω της οποίας ζωτικές πληροφορίες σχετικά με τον ορισμό του ανθρώπου (που σχετίζονται με ορισμένες πτυχές του ανθρώπου ως κοινωνικού και βιολογικού όντος) αφαιρούνται από τη μέθοδο. Αυτό ημιουργεί την έννοια του homo economicus, μια αποξένωση και άρνηση του ανθρώπου. Το «υποκείμενο» στην προκειμένη περίπτωση είναι απλώς θήραμα των παθών του. Το ερέθισμά του για αυτοαναφερόμενη δράση, η προτεραιότητά του, είναι η μεγιστοποίηση της καταναλωτικής χρησιμότητας και του κέρδους παραγωγής.
Γίνεται αποδεκτό ως μηχανισμός χωρίς καμία επιθυμία να είναι κοινωνικό ή να αναγνωρίζεται από τους άλλους, προηγουμένως αφαιρεμένο από όλους τους μηχανισμούς ελέγχου της συμπεριφοράς του. Κατά συνέπεια, ο άνθρωπος απεικονίζεται ως αντίθετος σε κάθε είδους ειρηνική και αρμονική σχέση, ένα πλάσμα που, σύμφωνα με τον ανθρωπολογικό του ορισμό, είναι αντίθετο σε κάθε μηχανισμό αυτοελέγχου. Το κράτος στη συνέχεια επανεισάγει αυτές τις «ελλείπουσες» πληροφορίες μέσω του σχεδιασμού και της ρύθμισης, τοποθετώντας το ίδιο το κράτος ως το απαραίτητο συνεκτικό για την ύπαρξη κοινωνίας.
Τελικά, η κληρονομιά του Χομπς έγκειται στη νομιμοποίηση της κοινωνικής μηχανικής. Απεικονίζοντας τους ανθρώπους ως εγγενώς ελαττωματικούς και επιρρεπείς σε συγκρούσεις, παρέχει τη διανοητική βάση για συστήματα που δίνουν προτεραιότητα στον έλεγχο, τον καταναγκασμό και την κεντρική λήψη αποφάσεων. Σε διαφορετικές σχολές σκέψης, αυτή η κοινή απαισιόδοξη ανθρωπολογία οδηγεί σε παρόμοια αποτελέσματα: την επέκταση της κρατικής εξουσίας και την υποταγή της ατομικής ελευθερίας στην σχεδιασμένη κοινωνική τάξη.
