Τέσσερα στελέχη της τελευταίας μεγάλης ρωσικής τράπεζας που εξακολουθεί να δραστηριοποιείται στην Ευρώπη εκμεταλλεύτηκαν το χάος στην αγορά που προκάλεσαν οι κυρώσεις της ΕΕ το 2022 για να κερδίσουν εκατομμύρια στους προσωπικούς τους λογαριασμούς.
Σύμφωνα με τους Financial Times, καθώς η Μόσχα αντιμετώπιζε τις δυτικές κυρώσεις που επιβλήθηκαν για να βοηθήσουν την Ουκρανία, πολλά από τα ομόλογα σε ξένο νόμισμα του ρωσικού κρατικού ενεργειακού κολοσσού Gazprom εγκλωβίστηκαν στην Ευρώπη και η τιμή τους κατέρρευσε.
Για να στηρίξει Ρώσους επενδυτές και δανειολήπτες, ο πρόεδρος Βλαντίμιρ Πούτιν εξέδωσε διάταγμα, σύμφωνα με το οποίο, τα ομόλογα θα μπορούσαν να αντικατασταθούν από νέα ομόλογα αντίστοιχης αξίας στη Ρωσία.
Η ευκαιρία
Τα ανώτατα στελέχη της Gazprombank στο παράρτημά της στο Λουξεμβούργο είδαν μια ευκαιρία.
Έλαβαν εκατομμύρια ευρώ σε προσωπικά δάνεια από τον εργοδότη τους και επιδόθηκαν σε ένα όργιο αγορών, αγοράζοντας τα ομόλογα σε εξευτελιστικές τιμές και ανταλλάσσοντάς τα με ισοδύναμα πλήρους αξίας σε ρούβλια, σύμφωνα με έγγραφα που είδε η FT.
Πραγματοποίησαν περισσότερες από 50 συναλλαγές που θα μπορούσαν να τους έχουν αποφέρει κέρδη άνω των 9 εκατομμυρίων ευρώ σύμφωνα με υπολογισμούς της FT που βασίζονται στα έγγραφα.
Η Gazprombank Luxembourg είναι ο κύριος δίαυλος για τις πληρωμές των ευρωπαϊκών χωρών προς την Gazprom, η οποία ίδρυσε την τράπεζα αλλά αποτελεί ξεχωριστή εταιρεία. Οι συναλλαγές έχουν εγείρει ερωτήματα σχετικά με το κατά πόσον οι τέσσερις τραπεζίτες ενδέχεται να παρέκαμψαν τις κυρώσεις της ΕΕ και να χρησιμοποίησαν εμπιστευτικές πληροφορίες, σύμφωνα με δικηγόρους, χρηματοοικονομικούς εμπειρογνώμονες και αξιωματούχους της ΕΕ που συμβουλεύτηκε η FT.
Οι ανταλλαγές ομολόγων αφορούσαν μια βασική ρωσική οντότητα που υπόκειται σε κυρώσεις της ΕΕ, το Εθνικό Αποθετήριο Διακανονισμού, σύμφωνα με ανακοινώσεις της Gazprom.
«Ακούγεται σαν καταστρατήγηση» των κυρώσεων, δήλωσε αξιωματούχος της ΕΕ στον οποίο παρουσιάστηκαν τα ευρήματα και ο οποίος δεν είχε εξουσιοδότηση να μιλήσει δημόσια. «Αυτό πρέπει να αποτελέσει αντικείμενο ποινικής έρευνας στο Λουξεμβούργο.».
Οι τέσσερις διευθυντές συντόνιζαν τακτικά τις κινήσεις τους, αγοράζοντας την ίδια ποσότητα του ίδιου ομολόγου την ίδια ημέρα, συχνά προτού ανακοινωθεί ότι ήταν επιλέξιμο για αντικατάσταση στον ιστότοπο της Gazprom. Άτομα που γνωρίζουν τις συναλλαγές λένε ότι δεν ήταν ευρέως γνωστό ποια ομόλογα θα ήταν διαθέσιμα για ανταλλαγή και πότε, καθώς η Gazprom έδινε ελάχιστη προειδοποίηση και σύντομα χρονικά περιθώρια περίπου δύο εβδομάδων για την πραγματοποίηση των ανταλλαγών.
«Όλα νόμιμα»
Τα ευρήματα θέτουν εκ νέου υπό έλεγχο τη χαλαρή χρηματοπιστωτική ρύθμιση του Λουξεμβούργου, σημειώνει το δημοσίευμα.
Οι ρυθμιστικές αρχές του επιθεώρησαν τις συναλλαγές έπειτα από καταγγελία, αλλά ζήτησαν από την τράπεζα μόνο να επικαιροποιήσει το εγχειρίδιο των εργαζομένων της, σύμφωνα με έκθεση ελέγχου.
Η Gazprombank Luxembourg αρνήθηκε οποιαδήποτε παράβαση, δηλώνοντας στους FT ότι συμμορφωνόταν «αυστηρά» με τους «νόμους, κανόνες και κανονισμούς τόσο της ΕΕ όσο και του Λουξεμβούργου». Η τράπεζα «ουδέποτε ενεπλάκη σε παραβίαση των κυρώσεων της ΕΕ ούτε γενικά ούτε σε σχέση με τις φερόμενες συναλλαγές που πραγματοποιήθηκαν από τα συγκεκριμένα άτομα υπό την προσωπική τους ιδιότητα», ανέφερε.
Ο Ντμίτρι Ντερκάτς, πρώην διευθυντής της Gazprombank Luxembourg που ξεκίνησε τις συναλλαγές, αρνείται επίσης κατηγορηματικά οποιαδήποτε παράβαση και δήλωσε ότι η ρυθμιστική αρχή «δεν διαπίστωσε ουσιώδεις παρατυπίες».
Η Gazprom, η οποία στο παρελθόν προμήθευε φυσικό αέριο σε μεγάλα τμήματα της Ευρώπης, εξαιρέθηκε από τις κυρώσεις της ΕΕ που επιβλήθηκαν κατά της Ρωσίας μετά τον Φεβρουάριο του 2022.
Ωστόσο, η τιμή των ομολόγων της σε ξένο νόμισμα κατέρρευσε, με ορισμένα να διαπραγματεύονται στο ήμισυ της αρχικής τους αξίας, καθώς οι δυτικές κυρώσεις σε βασικούς κόμβους του χρηματοπιστωτικού συστήματος της Ρωσίας κατέστησαν δύσκολο για την Gazprom να στείλει πληρωμές τόκων στους πιστωτές.
Έτσι, τα ομόλογα de facto εγκλωβίστηκαν.
Εσωτερικές επικοινωνίες στην Gazprombank Luxembourg δείχνουν ότι γρήγορα προέκυψαν προβλήματα με τον διακανονισμό συναλλαγών ρωσικών τίτλων.
«Υπάρχει αρκετά υψηλή πιθανότητα ο διακανονισμός [των συναλλαγών] να μην πραγματοποιηθεί και τα κεφάλαια/οι τίτλοι να μπλοκαριστούν», αναφέρει εσωτερικό email του Μαρτίου.
Η λύση του Κρεμλίνου ήταν να επιτρέψει στους επενδυτές να αντικαταστήσουν τα ευρωπαϊκά ομόλογά τους με νέα στη Ρωσία, τα οποία θα μπορούσαν να διαπραγματεύονται σε ρούβλια στην αρχική τους αξία.
Η ζήτηση για αυτά τα ομόλογα ήταν υψηλή και η διαφορά τιμής ήταν «πραγματική και σημαντική», δήλωσε η Αλεξάντρα Προκοπένκο του Carnegie Russia Eurasia Center.
Οι δυτικοί χρηματοπιστωτικοί παράγοντες ήταν ιδιαίτερα καχύποπτοι. «Όλο αυτό το περιβάλλον δημιούργησε, πράγματι, ευκαιρίες για κατάχρηση», δήλωσε ένα άτομο που γνωρίζει τη Clearstream, το κεντρικό αποθετήριο τίτλων με έδρα το Λουξεμβούργο που διακανονίζει συναλλαγές ομολόγων.
Το κόλπο
Το πρόγραμμα τράβηξε την προσοχή του Ντερκάτς, ο οποίος ταξίδεψε στη Μόσχα τον Ιούνιο του 2022.
Κατά την επιστροφή του, άνοιξε έναν προσωπικό λογαριασμό στην Gazprombank Luxembourg — παρότι η εσωτερική πολιτική της τράπεζας ήταν να μην προσφέρει προσωπικούς λογαριασμούς σε εργαζομένους — και έλαβε προσωπικό δάνειο από το γραφείο της Gazprombank στη Μόσχα.
Ο Πούτιν έθεσε σε εφαρμογή το πρόγραμμα ανταλλαγής με διάταγμα που υπέγραψε στις 5 Ιουλίου και, εννέα ημέρες αργότερα, ο Ντερκάτς άρχισε να αγοράζει ομόλογα της Gazprom. Ξεκίνησε πληρώνοντας περίπου 65.000 ευρώ για ένα ομόλογο που έληγε το 2024, λιγότερο από το ήμισυ της ονομαστικής του αξίας των 150.000 ευρώ, σύμφωνα με έγγραφα που είδε η FT. Το ομόλογο αντικαταστάθηκε τον Δεκέμβριο, αποφέροντας δυνητικά στον Ντερκάτς κέρδος περίπου 85.000 ευρώ, εάν το πουλούσε στην πλήρη τιμή του στη ρωσική αγορά. Όταν ο Ντερκάτς αγόρασε το ομόλογο, η Gazprom δεν είχε δημοσιοποιήσει λεπτομέρειες σχετικά με το ποιοι τίτλοι θα ανταλλάσσονταν ή πότε.
Δεν ανακοίνωσε αντικατάσταση για το ομόλογο του Ντερκάτς στον ιστότοπό της μέχρι τον Νοέμβριο.
Ο πρώτος γύρος ανταλλαγής – για διαφορετικό ομόλογο από εκείνο που αγόρασε ο Ντερκάτς -ανακοινώθηκε στον ιστότοπό της τον Σεπτέμβριο, και η Gazprom δήλωσε ότι στο εξής θα ανακοίνωνε σχέδια για άλλα ομόλογα σε ξένο νόμισμα εκτός Ρωσίας.
Ο «κίνδυνος αβεβαιότητας» από την αγορά των ομολόγων τόσο σύντομα μετά το διάταγμα του Πούτιν ήταν «μεγάλος», ιδιαίτερα για κάποιον που έπαιρνε δάνειο για τις συναλλαγές και πλήρωνε τόκους, δήλωσε ο Σεργκέι Αλεξασένκο, πρώην αντιπρόεδρος της κεντρικής τράπεζας της Ρωσίας και επικεφαλής οικονομολόγος στο Nest Centre στο Λονδίνο. Ο χρόνος της αγοράς του υποδηλώνει ότι ο Ντερκάτς «ίσως . . . γνώριζε ή είχε κάποιες διασυνδέσεις με την ανώτατη διοίκηση στη Μόσχα, η οποία επιβεβαίωσε ότι [ένα συγκεκριμένο ομόλογο] θα αποτελούσε μέρος της συναλλαγής», δήλωσε ο Αλεξασένκο.
Ο Ντερκάτς δήλωσε στους FT ότι «η απουσία οποιωνδήποτε ουσιωδών ευρημάτων από την τραπεζική εποπτική αρχή του Λουξεμβούργου μετά από μια πολύ λεπτομερή έρευνα . . . θα πρέπει να διευθετήσει οριστικά ότι δεν υπήρξε τίποτα παράνομο σε σχέση με αυτό το ζήτημα.».
Είπε ότι δεν μπορούσε να σχολιάσει περαιτέρω επειδή δεν είχε πρόσβαση στις «λεπτομερείς εσωτερικές πληροφορίες» της τράπεζας.
Τον Σεπτέμβριο, τα άλλα τρία μέλη του διοικητικού συμβουλίου του παραρτήματος στο Λουξεμβούργο άρχισαν επίσης να αγοράζουν τα ομόλογα σε έκπτωση: οι Σεργκέι Νεκράσοφ, Σεργκέι Μπελοούσοφ και Πάβελ Μπολσάκοφ.
Οι τέσσερις διευθυντές φαίνεται ότι «κυνηγούσαν την αγορά» για τα σωστά ομόλογα, τα οποία ήταν δύσκολο να βρεθούν, δήλωσε ένα άτομο εξοικειωμένο με τις συναλλαγές.
Αν και δεν συμμετείχαν σε κάθε γύρο αντικατάστασης το 2022, αγόρασαν τέσσερα συγκεκριμένα ομόλογα, τα οποία αντικαταστάθηκαν όλα μέχρι το τέλος του έτους. Οι αγορές πραγματοποιούνταν συχνά λίγο πριν η Gazprom ανακοινώσει στον ιστότοπό της ότι το συγκεκριμένο ομόλογο θα αντικαθίστατο.
Για παράδειγμα, οι τέσσερις διευθυντές αγόρασαν ένα ομόλογο σε δολάρια από τα τέλη Σεπτεμβρίου και καθ’ όλη τη διάρκεια του Οκτωβρίου. Η αντικατάστασή του ανακοινώθηκε στον ιστότοπο της Gazprom στις 7 Οκτωβρίου, και το παράθυρο ανταλλαγής έκλεισε στις 24 Οκτωβρίου.
Το ομόλογο διαπραγματευόταν περίπου στο 50%, αλλά το ρωσικό ομόλογο αντικατάστασής του ανέκτησε την πλήρη αξία του και μάλιστα ανέβηκε στο 120% τον Δεκέμβριο. Θα ήταν «αδύνατο» να πραγματοποιηθούν οι συναλλαγές σε τόσο σύντομο χρονικό διάστημα χωρίς προηγούμενη γνώση για το ποια ομόλογα θα ανταλλάσσονταν, υποστήριξε μία πηγή ένα άτομο. «Πρέπει να βρείτε αυτά τα ομόλογα, είναι μη ρευστοποιήσιμα, και πρέπει να καταλάβετε ποια τράπεζα ή χρηματιστής διαθέτει τέτοια ομόλογα», είπε.
Τα κέρδη
Δεν είναι σαφές πόσα χρήματα δανείστηκαν οι τέσσερις από την Gazprombank Moscow για να χρηματοδοτήσουν τις συναλλαγές. Ωστόσο, μεταξύ Ιουλίου και Νοεμβρίου οι τέσσερις τραπεζίτες έλαβαν μεταφορές άνω των 17 εκ. ευρώ, μετατρεπόμενες από ρούβλια, τις οποίες χρησιμοποίησαν για δεκάδες αγορές, σύμφωνα με τα έγγραφα που είδαν οι FT. Το συνολικό δυνητικό τους κέρδος ήταν πάνω από 9 εκ. ευρώ, σύμφωνα με υπολογισμούς των FT που βασίζονται στο ποσό που κατέβαλαν, στις ονομαστικές τιμές των ομολόγων και στις ιστορικές συναλλαγματικές ισοτιμίες.
Ανώτερα στελέχη της Gazprombank Luxembourg γνώριζαν για τη συμφωνία. Σε email προς τον επικεφαλής συμμόρφωσης εκείνον τον Οκτώβριο, ο επικεφαλής private banking, Ντμίτρι Γκάλκιν περιέγραψε πώς οι τέσσερις «έλαβαν ξεχωριστά προσωπικά δάνεια . . . και αγόρασαν διαφορετικά Eurobonds της Gazprom». Σημείωσε την «οικονομική λογική» τους: η τιμή των αντικαταστάσεων σε ρούβλια «θεωρητικά θα έπρεπε να είναι υψηλότερη» από εκείνη των ομολόγων στην Ευρώπη.
Ελβετική και κυπριακή εμπλοκή
Χρησιμοποίησαν την ελβετική τράπεζα Compagnie Bancaire Helvétique (CBH) ως χρηματιστή και επίσης διοχέτευσαν κεφάλαια μέσω της κυπριακής τράπεζας Veles International.
Οι συναλλαγές έγιναν γρήγορα αντικείμενο αντιπαράθεσης στο εσωτερικό της τράπεζας, και ορισμένοι εργαζόμενοι εξέφρασαν ανησυχίες για πιθανή χρήση εμπιστευτικών πληροφοριών, σύμφωνα με τα άτομα που ήταν εξοικειωμένα με τις συναλλαγές.
Άλλοι όμως στην τράπεζα υπερασπίστηκαν τις συναλλαγές.
«Οι όροι και οι κίνδυνοι των συναλλαγών σε ομόλογα της Gazprom είναι οι ίδιοι για όλους τους πελάτες στην αγορά. Δεν εντοπίζεται χρήση εμπιστευτικών πληροφοριών ή χειραγώγηση της αγοράς», έγραψε ο επικεφαλής private banking Γκάλκιν προς τον επικεφαλής συμμόρφωσης τον Οκτώβριο του 2022. Οι συναλλαγές διακόπηκαν στο εσωτερικό της τράπεζας μετά από έρευνα στα τέλη του 2022, σύμφωνα με δύο άτομα εξοικειωμένα με τις συναλλαγές.
Μετά από καταγγελία, η χρηματοπιστωτική εποπτική αρχή του Λουξεμβούργου CSSF επιθεώρησε την τράπεζα τον Μάρτιο του 2023. Η CSSF διαπίστωσε ότι η τράπεζα παραβίασε τους εσωτερικούς της κανόνες που δεν επέτρεπαν στους εργαζομένους να ανοίγουν προσωπικούς λογαριασμούς και διαπίστωσε ότι οι τέσσερις διευθυντές δεν είχαν ελεγχθεί παρά το γεγονός ότι είχαν χαρακτηριστεί «υψηλού κινδύνου», σύμφωνα με έκθεση επιθεώρησης που είδαν οι FT. Ωστόσο, δεν διαπίστωσε άλλη παράβαση ούτε επέβαλε πρόστιμα.
Αξιωματούχοι της ΕΕ που συμβουλεύτηκαν οι FT δήλωσαν ότι τα ευρήματα εγείρουν ερωτήματα σχετικά με το αν οι συναλλαγές παρέκαμπταν τις κυρώσεις κατά του νευραλγικού κέντρου του ρωσικού χρηματοπιστωτικού συστήματος, του National Settlement Depository (NSD), το οποίο διακανονίζει συναλλαγές ομολόγων. Οι κυρώσεις της ΕΕ απαγορεύουν σε πρόσωπα ή οντότητες στο μπλοκ να πραγματοποιούν οποιαδήποτε συναλλαγή που άμεσα ή έμμεσα έχει ως αποτέλεσμα την καταβολή αμοιβής στο NSD.
Και οι τέσσερις διευθυντές έχουν αποχωρήσει από την Gazprombank.
Ο Ντεκάρτς δήλωσε ότι ζει «μια ιδιωτική ζωή στο Λουξεμβούργο».
Οι Μπελοούσοφ και Μπολσάκοφ διευθύνουν μια επενδυτική εταιρεία με την ονομασία B&B Capital Partners στο Λουξεμβούργο.
Ο Νεκράσοφ έχει επιστρέψει στη Ρωσία και διευθύνει την ποδοσφαιρική ομάδα Σπαρτάκ Μόσχας.
