Το πρώτο «meme asset»: Ο χρεοκοπημένος κερδοσκόπος που έπεισε το Σαν Φρανσίσκο να χρησιμοποιεί το δικό του νόμισμα

Πριν υπάρξουν τα meme stocks, τα κρυπτονομίσματα και οι διαδικτυακές κοινότητες που μπορούν μέσα σε λίγες ώρες να εκτοξεύσουν την αξία ενός asset, υπήρξε ένας αυτοανακηρυγμένος αυτοκράτορας που κατάφερε κάτι ακόμη πιο παράξενο: να μετατρέψει την προσωπική του φήμη σε νόμισμα.

Το όνομά του ήταν Τζόσουα Νόρτον. Σήμερα είναι γνωστός ως Emperor Norton I, ο άνθρωπος που το 1859, στο Σαν Φρανσίσκο, αυτοανακηρύχθηκε «Αυτοκράτορας των Ηνωμένων Πολιτειών και Προστάτης του Μεξικού». Δεν είχε στρατό, κυβέρνηση ή κρατικό ταμείο. Είχε όμως κάτι που αποδείχθηκε εξίσου χρήσιμο: ένα κοινό πρόθυμο να συμμετάσχει στο παιχνίδι του.

Και πριν γίνει αυτοκράτορας, ο Νόρτον ήταν ένας πραγματικός επιχειρηματίας και κερδοσκόπος.

Από τον επιτυχημένο trader στη χρεοκοπία

Όπως μας πληροφορεί το Joshua Norton Fund, ο Νόρτον έφτασε στο Σαν Φρανσίσκο το 1849, την εποχή του «Πυρετού του Χρυσού», και μέσα σε λίγα χρόνια απέκτησε σημαντική περιουσία από το εμπόριο εμπορευμάτων, τις εισαγωγές και τις επενδύσεις σε ακίνητα. Το ακριβές μέγεθος της περιουσίας του παραμένει αντικείμενο ιστορικής συζήτησης, αλλά είναι βέβαιο ότι μέχρι τα τέλη του 1852 ήταν ένας ευκατάστατος και σεβαστός επιχειρηματίας της πόλης.

Η καταστροφή του ήρθε από ένα trade που θα μπορούσε να βρίσκεται σε οποιοδήποτε εγχειρίδιο για τον κίνδυνο συγκέντρωσης.

Το 1852, η έλλειψη ρυζιού στην Κίνα είχε εκτοξεύσει τις τιμές. Ο Νόρτον θεώρησε ότι μπορούσε να «μονοπωλήσει» την αγορά — να αγοράσει δηλαδή τόσο μεγάλη ποσότητα ώστε να ελέγξει την προσφορά και να πουλήσει αργότερα σε πολύ υψηλότερες τιμές.

Στις 22 Δεκεμβρίου αγόρασε φορτίο ρυζιού από το Περού προς 12,5 σεντς τη λίβρα, καταβάλλοντας αρχικά 2.000 δολάρια ως προκαταβολή. Το σχέδιο φαινόταν λογικό. Μόνο που η αγορά έκανε αυτό που συχνά κάνει στους επενδυτές που πιστεύουν ότι έχουν προβλέψει το μέλλον.

Άλλα πλοία έφτασαν σχεδόν αμέσως στο Σαν Φρανσίσκο, μεταφέροντας μεγάλες ποσότητες ρυζιού. Η προσφορά αυξήθηκε απότομα και η τιμή κατέρρευσε περίπου στα 3 σεντς τη λίβρα. Ο Νόρτον είχε αγοράσει ακριβά ακριβώς τη στιγμή που η αγορά περνούσε από την έλλειψη στην υπερπροσφορά.

Ακολούθησε πολυετής δικαστική διαμάχη. Το Ανώτατο Δικαστήριο της Καλιφόρνια αποφάσισε τελικά εναντίον του και η οικονομική του θέση κατέρρευσε. Το 1856 ο Νόρτον οδηγήθηκε σε αφερεγγυότητα. Η παλιά του ζωή είχε τελειώσει.

Κάπου εκεί άρχισε η δεύτερη — και πολύ πιο ενδιαφέρουσα από οικονομικής πλευράς — καριέρα του.

Ο αυτοκράτορας και το πρώτο «meme asset»

Το 1859 ο Νόρτον ανακοίνωσε ότι αναλάμβανε την αυτοκρατορική εξουσία. Οι κάτοικοι του Σαν Φρανσίσκο θα μπορούσαν απλώς να τον αγνοήσουν. Αντίθετα, άρχισαν να συμμετέχουν στο αστείο.

Οι εφημερίδες δημοσίευαν τα διατάγματά του. Καταστήματα και εστιατόρια τον αναγνώριζαν. Του προσέφεραν γεύματα και υπηρεσίες. Η πόλη τον αντιμετώπιζε με έναν περίεργο συνδυασμό σεβασμού, χιούμορ και στοργής. Όταν η στολή του άρχισε να φθείρεται, ακόμη και οι τοπικές αρχές συνέβαλαν στην αντικατάστασή της.

Και τότε ο Νόρτον έκανε κάτι που σήμερα θα έμοιαζε σχεδόν με λανσάρισμα προσωπικού token.

Άρχισε να εκδίδει τα δικά του χαρτονομίσματα — τα “Bonds of the Empire”, γνωστά ως Norton scrip. Ήταν μικρής ονομαστικής αξίας, συχνά 50 σεντς, έφεραν το πορτρέτο του και ήταν προσωπικά υπογεγραμμένα και αριθμημένα. Δεν αποτελούσαν επίσημο νόμισμα των Ηνωμένων Πολιτειών. Παρ’ όλα αυτά, ορισμένες επιχειρήσεις στο Σαν Φρανσίσκο τα αποδέχονταν ως πληρωμή.

Εδώ βρίσκεται το πραγματικό οικονομικό παράδοξο της ιστορίας.

Γιατί είχε αξία ένα κομμάτι χαρτί που εξέδιδε ένας άνθρωπος χωρίς καμία κρατική εξουσία; Επειδή το χρήμα, σε τελική ανάλυση, στηρίζεται στην εμπιστοσύνη.

Ο Νόρτον δεν είχε κεντρική τράπεζα. Δεν είχε φορολογικά έσοδα. Δεν είχε αποθέματα χρυσού που να εγγυώνται τα χαρτιά του. Είχε όμως κοινωνικό κεφάλαιο. Η πόλη είχε αποδεχθεί την περσόνα του σε τέτοιο βαθμό ώστε το «νόμισμά» του μπορούσε να χρησιμοποιηθεί για πραγματικές συναλλαγές, μεταξύ άλλων για καθημερινά έξοδα και τη διαμονή του.

Με σημερινούς όρους, ο Νόρτον είχε δημιουργήσει ένα asset του οποίου η αξία προερχόταν περισσότερο από την συναίνεση της κοινότητας παρά από θεσμική εγγύηση.

Δεν ήταν Bitcoin. Δεν ήταν μετοχή. Ήταν όμως μια πρώιμη επίδειξη του πόσο μακριά μπορεί να φτάσει η κοινωνική εμπιστοσύνη όταν μετατρέπεται σε οικονομική αξία.

Από τη χρεοκοπία στην οικονομία της φήμης

Η ειρωνεία είναι ότι ο Νόρτον ξεκίνησε ως άνθρωπος που προσπάθησε να ελέγξει την αγορά ρυζιού και κατέληξε να δημιουργήσει μια αγορά γύρω από τον ίδιο.

Η πρώτη του καριέρα βασιζόταν στην υπόθεση ότι μπορούσε να προβλέψει και να ελέγξει την προσφορά ενός εμπορεύματος. Η δεύτερη βασίστηκε σε κάτι πολύ διαφορετικό: στην πεποίθηση ότι οι άνθρωποι θα συνέχιζαν να συμμετέχουν στο δικό του οικονομικό και κοινωνικό σύμπαν.

Από αυτή την άποψη, η ιστορία του μοιάζει εκπληκτικά σύγχρονη. Επιπλέον την μακρινή εκείνη εποχή είχε αποκαλύψει το όραμα του για την γεφύρωση του κόλπου του Σαν φρανσίσκο, κάτι που το πιστώθηκε απ΄ποτ υτην ιστορία.

Αναμνηστική πλάκα στη γέφυρα Golden Gate που αναφέρεται στο όραμα του Νόρτον, απεικονίζει και τα δύο αδέσποτα που τον ακολουθούσαν στους περιπάτους του, όπου συνομιλούσε με τους «υπηκόους» του

Στις αγορές του 21ου αιώνα, η τιμή ενός asset μπορεί να αποσυνδεθεί προσωρινά από τις παραδοσιακές μετρήσεις αξίας και να εξαρτηθεί από την κοινότητα που το υποστηρίζει . Ένα meme stock μπορεί να εκτοξευθεί επειδή χιλιάδες μικροεπενδυτές αποφασίζουν ταυτόχρονα ότι πιστεύουν σε αυτό. Ένα κρυπτονόμισμα μπορεί να αποκτήσει αξία χωρίς κρατική εγγύηση. Ένα brand, όπως μια τσάντα Birkin, μπορεί να γίνει οικονομικό περιουσιακό στοιχείο από μόνο του.

Ο Νόρτον δεν είχε Reddit, X ή Robinhood. Είχε εφημερίδες, εστιατόρια, εμπόρους και μια πόλη που είχε αποφασίσει να συμμετάσχει στο παιχνίδι του.

Και ίσως αυτό είναι το πιο ενδιαφέρον στοιχείο της ιστορίας του: ο άνθρωπος που έχασε την περιουσία του προσπαθώντας να νικήσει την αγορά κατάφερε τελικά να δημιουργήσει μια μικρή αγορά γύρω από το δικό του όνομα.

Όταν πέθανε το 1880, βρέθηκαν στις τσέπες του, μεταξύ άλλων, μερικά από τα δικά του «αυτοκρατορικά» ομόλογα, μαζί με νομίσματα και ένα πιστοποιητικό για 98.200 μετοχές ενός άχρηστου ορυχείου.

Για έναν άνθρωπο που είχε χάσει την περιουσία του σε μια αποτυχημένη κερδοσκοπία, ήταν σχεδόν η τέλεια τελευταία πράξη.

Ο Νόρτον δεν έγινε πλούσιος από το δικό του νόμισμα. Έγινε όμως κάτι ίσως πιο σπάνιο: ένας χρεοκοπημένος κερδοσκόπος που μετέτρεψε την προσωπική του φήμη σε οικονομική αξία — περισσότερο από έναν αιώνα πριν ανακαλύψουμε τον όρο “meme asset”.