Η εντεινόμενη εκστρατεία ουκρανικών drones βαθιά μέσα στη ρωσική επικράτεια δεν πλήττει πλέον μόνο στρατιωτικούς στόχους. Διυλιστήρια, αποθήκες, ενεργειακές εγκαταστάσεις και κέντρα logistics έχουν βρεθεί στο στόχαστρο, δημιουργώντας ένα νέο πρόβλημα για το Κρεμλίνο: ποιος θα πληρώσει για την προστασία των κρίσιμων υποδομών; Η απάντηση που δίνει πλέον ο Βλαντίμιρ Πούτιν είναι σε μεγάλο βαθμό οι ίδιες οι επιχειρήσεις.
Στις 24 Αυγούστου ο Ρώσος πρόεδρος υπέγραψε διάταγμα που επιτρέπει στο κράτος να αναλαμβάνει προσωρινά τον έλεγχο κρίσιμων υποδομών οι οποίες θεωρείται ότι δεν προστατεύονται επαρκώς από επιθέσεις drones ή δεν αποκαθίστανται αρκετά γρήγορα μετά από πλήγμα. Το μέτρο αφορά εγκαταστάσεις στους τομείς της ενέργειας, των καυσίμων, της βιομηχανίας, των μεταφορών, των επικοινωνιών και των logistics. Η κυβέρνηση υποστηρίζει ότι δεν πρόκειται για εθνικοποίηση αλλά για προσωρινή κρατική παρέμβαση με στόχο την προστασία της εθνικής ασφάλειας και της οικονομικής σταθερότητας, αναφέρουν οι Financial Times.
Στην πράξη, όμως, το διάταγμα αλλάζει σημαντικά την κατανομή της ευθύνης. Καθ’ όλη τη διάρκεια του πολέμου υπήρχε διαφωνία ανάμεσα στο κράτος και τις επιχειρήσεις για το ποιος θα πρέπει να χρηματοδοτεί τα συστήματα προστασίας. Η κυβέρνηση θεωρούσε ότι οι μεγάλες εταιρείες διαθέτουν τους απαραίτητους πόρους, ενώ οι επιχειρήσεις υποστήριζαν ότι η προστασία κρίσιμων υποδομών απέναντι σε στρατιωτικές επιθέσεις είναι πρωτίστως κρατική αρμοδιότητα. Η νέα ρύθμιση ουσιαστικά μετατρέπει αυτή τη διαφωνία σε υποχρέωση: οι επιχειρήσεις καλούνται να επενδύσουν στην προστασία των εγκαταστάσεών τους, διαφορετικά κινδυνεύουν να χάσουν προσωρινά τον έλεγχο της διαχείρισής τους.
Η πίεση είναι ιδιαίτερα έντονη επειδή οι ουκρανικές επιθέσεις έχουν αυξηθεί σε κλίμακα και εμβέλεια. Μεγάλες αποθήκες και εγκαταστάσεις logistics έχουν δεχθεί επανειλημμένα πλήγματα, ενώ οι επιθέσεις εναντίον της ρωσικής πετρελαϊκής υποδομής έχουν προκαλέσει προβλήματα στην παραγωγή και διακίνηση καυσίμων. Τον Σεπτέμβριο, μάλιστα, ουκρανική επίθεση έπληξε και το διυλιστήριο της Μόσχας, σε ένα από τα μεγαλύτερα πλήγματα που έχουν σημειωθεί στην πρωτεύουσα.
Το θεσμικό πλαίσο παραμένει ακόμη ασαφές στη Ρωσία
Το πρόβλημα για τις επιχειρήσεις είναι ότι δεν υπάρχει ακόμη ένα σαφές και ενιαίο εγχειρίδιο για το τι ακριβώς πρέπει να κάνουν. Η προστασία μπορεί να περιλαμβάνει από απλά φυσικά μέτρα, όπως μεταλλικά δίχτυα πάνω από εγκαταστάσεις, μέχρι ηλεκτρονικά συστήματα παρεμβολής, αισθητήρες και στρατιωτικά μέσα αεράμυνας. Για ορισμένα από αυτά απαιτούνται ειδικές άδειες από τις υπηρεσίες ασφαλείας, ενώ η ανάπτυξη συστημάτων όπως τα Pantsir παραμένει υπό τον έλεγχο του ρωσικού στρατού.
Αυτό δημιουργεί ένα ιδιότυπο ρυθμιστικό κενό. Οι επιχειρήσεις γνωρίζουν πλέον ότι μπορεί να θεωρηθούν υπεύθυνες αν οι εγκαταστάσεις τους δεν προστατεύονται, χωρίς όμως να είναι πάντοτε σαφές ποια ακριβώς μέτρα απαιτούνται ή ποιος έχει την τελική αρμοδιότητα για την εφαρμογή τους. Σύμφωνα με ειδικούς που επικαλείται ο FT, οι απαιτήσεις μπορεί να αφορούν δεκάδες χιλιάδες εγκαταστάσεις. Η κυβέρνηση, μάλιστα, κρατά μυστικό τον κατάλογο των υποδομών που θεωρούνται κρίσιμες.
Το κόστος μπορεί να είναι τεράστιο. Για μια βιομηχανική μονάδα, ένα ολοκληρωμένο σύστημα προστασίας μπορεί να κοστίζει εκατοντάδες εκατομμύρια ρούβλια, ενώ ορισμένες επιχειρήσεις σε περιοχές κοντά στην Ουκρανία έχουν ήδη δαπανήσει δισεκατομμύρια. Πρόκειται ουσιαστικά για έναν νέο, άτυπο «φόρο πολέμου» που μεταφέρεται στον ιδιωτικό τομέα, την ώρα που οι επιχειρήσεις αντιμετωπίζουν ήδη τις συνέπειες των κυρώσεων, του υψηλού κόστους χρηματοδότησης και της γενικότερης πολεμικής οικονομίας.
Παράλληλα, το μέτρο προκαλεί ανησυχία για κάτι μεγαλύτερο: την πιθανότητα η προσωρινή κρατική διαχείριση να εξελιχθεί σε μόνιμη αλλαγή ιδιοκτησίας. Από την έναρξη της εισβολής στην Ουκρανία το 2022, η Μόσχα έχει ενισχύσει σημαντικά τις δυνατότητές της να αναλαμβάνει τον έλεγχο ιδιωτικών ή ξένων περιουσιακών στοιχείων. Σε αρκετές περιπτώσεις, η «προσωρινή» διαχείριση αποτέλεσε στη συνέχεια το πρώτο βήμα για την πώληση ή μεταβίβαση περιουσιακών στοιχείων σε ρωσικά συμφέροντα. Τον Σεπτέμβριο, για παράδειγμα, η Ρωσία έθεσε υπό προσωρινή διοίκηση τις ρωσικές δραστηριότητες των Nestlé και Auchan.
Ο Πούτιν έχει διαβεβαιώσει ότι το νέο μέτρο δεν αποσκοπεί στην εθνικοποίηση επιχειρήσεων. Για τους επιχειρηματίες, ωστόσο, η ουσία βρίσκεται αλλού: το κράτος αποκτά ένα νέο εργαλείο πίεσης, ενώ το κόστος της προστασίας από έναν πόλεμο που διεξάγεται όλο και περισσότερο πάνω από τα σύνορα μεταφέρεται σταδιακά από τον κρατικό προϋπολογισμό στις ίδιες τις επιχειρήσεις. Και όσο οι ουκρανικές επιθέσεις με drones επεκτείνονται σε βάθος και συχνότητα, τόσο μεγαλώνει και ο λογαριασμός.
