Βραζιλία: Η οικονομία αναπτύσσεται, αλλά οι εργαζόμενοι δυσφορούν με την «Uberοποίηση»

Ο Ραφαέλ Αντούνες εργάστηκε επί δύο δεκαετίες ως οδηγός φορτηγού. Με το εισόδημά του μπόρεσε να αγοράσει ένα μικρό σπίτι στα βόρεια προάστια του Ρίο ντε Τζανέιρο και να χρηματοδοτήσει τις σπουδές της κόρης του σε ιδιωτικό πανεπιστήμιο. Όταν έχασε τη θέση του πριν από δύο χρόνια, στράφηκε στην Uber. Σήμερα, στα 52 του, η εργασία μέσω εφαρμογής αποτελεί τη βασική του επιλογή, παρότι τα έσοδά του μπορεί να είναι έως και τα μισά από εκείνα που κέρδιζε προηγουμένως.

Για τους Financial Times, η ιστορία του αποτυπώνει μια βαθύτερη μεταβολή στην αγορά εργασίας της Βραζιλίας. Παρά την οικονομική ανάπτυξη και τη μείωση της ανεργίας, μεγάλο μέρος των εργαζομένων δυσκολεύεται να βρει σταθερή απασχόληση με προβλέψιμο εισόδημα. Η λεγόμενη «Uberοποίηση» της οικονομίας, δηλαδή η εξάπλωση της εργασίας μέσω ψηφιακών πλατφορμών, λειτουργεί ως εναλλακτική λύση για εκατομμύρια ανθρώπους, χωρίς όμως να εξασφαλίζει πάντα καλύτερες συνθήκες διαβίωσης.

Η αντίφαση των οικονομικών δεικτών

Οι βασικοί δείκτες της βραζιλιάνικης οικονομίας εμφανίζονται ισχυροί. Κατά την τρίτη θητεία του προέδρου Λουίς Ινάσιο Λούλα ντα Σίλβα, η οικονομία συνέχισε να αναπτύσσεται, ενώ η ανεργία υποχώρησε στο 5,3%, το χαμηλότερο επίπεδο από την έναρξη της σημερινής σειράς καταγραφών το 2012.

Η κοινωνική εικόνα, ωστόσο, είναι λιγότερο θετική. Σε δημοσκόπηση της Quaest τον Σεπτέμβριο, το 49% των ερωτηθέντων δήλωσε ότι η οικονομική κατάσταση είχε χειροτερεύσει τον τελευταίο χρόνο, έναντι μόλις 19% που θεωρούσε ότι είχε βελτιωθεί. Η αύξηση των χρεών των νοικοκυριών και το υψηλό κόστος δανεισμού ενισχύουν την απόσταση ανάμεσα στους μακροοικονομικούς δείκτες και την καθημερινή εμπειρία.

Η ανάπτυξη των εφαρμογών μεταφοράς και διανομής αποτελεί μέρος αυτής της αντίφασης. Σχεδόν δύο εκατομμύρια άνθρωποι, κυρίως άνδρες, εργάζονται πλέον πλήρους απασχόλησης σε τέτοιες πλατφόρμες, αριθμός που αντιστοιχεί περίπου στο 2% του εργατικού δυναμικού. Σύμφωνα με κυβερνητικά στοιχεία, ο αριθμός των οδηγών αυξήθηκε κατά 37% μέσα σε τρία χρόνια. Η συχνότερη αιτία ένταξης στην οικονομία των εφαρμογών είναι η αδυναμία εύρεσης άλλης εργασίας.

Γιατί η Βραζιλία ευνοεί το μοντέλο

Οι μεγάλες πόλεις της χώρας, οι ελλείψεις στις δημόσιες συγκοινωνίες και το σχετικά χαμηλό μισθολογικό επίπεδο δημιουργούν πρόσφορο έδαφος για τις πλατφόρμες. Παράλληλα, σημαντικό τμήμα του εργατικού δυναμικού απασχολείται χωρίς επίσημες συμβάσεις, γεγονός που καθιστά την ευέλικτη εργασία ελκυστική, αλλά και επισφαλή.

Οι Βραζιλιάνοι πραγματοποιούν περισσότερες διαδρομές με Uber από τους πολίτες οποιασδήποτε άλλης χώρας, ενώ περίπου το 85% των ενηλίκων έχει χρησιμοποιήσει την υπηρεσία τουλάχιστον μία φορά. Το Ρίο ντε Τζανέιρο και το Σάο Πάολο συγκαταλέγονται συχνά στις σημαντικότερες αγορές της εταιρείας παγκοσμίως.

Για ορισμένους εργαζομένους, η ευελιξία αποτελεί πραγματικό πλεονέκτημα. Ο 23χρονος Κλέμπσον Βιτορίνο εγκατέλειψε τη δουλειά του σε τυπογραφείο για να οδηγεί στην Uber, με στόχο να χρηματοδοτήσει τις σπουδές του στη γεωπονική μηχανική. Άλλοι εκτιμούν ότι μπορούν να προσαρμόζουν το ωράριό τους στις οικογενειακές υποχρεώσεις.

Ευελιξία με κόστος

Η άλλη όψη είναι η αβεβαιότητα των εσόδων και η απουσία εργασιακής προστασίας αντίστοιχης με εκείνη μιας παραδοσιακής θέσης. Οι οδηγοί καλούνται να καλύπτουν καύσιμα, συντήρηση, ασφάλιση και επισκευές οχημάτων, ενώ ένα ατύχημα ή μια βλάβη μπορεί να στερήσει το εισόδημά τους για ημέρες.

Ο Λεάντρο Κρουζ, επικεφαλής συνδικαλιστικής οργάνωσης οδηγών εφαρμογών στο Σάο Πάολο, επισημαίνει στους FTότι αρκετοί ξεκινούν με υψηλές προσδοκίες, αλλά καταλήγουν να εργάζονται επτά ημέρες την εβδομάδα για να ανταποκριθούν στις υποχρεώσεις τους. Τα διαθέσιμα στοιχεία δείχνουν επίσης ότι οι αμοιβές των εργαζομένων στις πλατφόρμες, οι οποίες παλαιότερα ξεπερνούσαν τον μέσο μισθό του ιδιωτικού τομέα, έχουν πλέον προσεγγίσει αντίστοιχα επίπεδα, παρά το γεγονός ότι η εβδομάδα εργασίας τους είναι κατά μέσο όρο 5,4 ώρες μεγαλύτερη.

Η Uber υποστηρίζει ότι η πλατφόρμα αυξάνει τα εισοδήματα και περιορίζει την ανεργία, ενώ έχει ανακοινώσει επενδύσεις ύψους 2 δισ. ρεάις στην τεχνολογία στη Βραζιλία.

Η πολιτική διάσταση

Η εξάπλωση της οικονομίας των εφαρμογών δημιουργεί πρόκληση για τον Λούλα και το Εργατικό Κόμμα, που ιστορικά συνδέθηκαν με τα συνδικάτα και τα δικαιώματα των μισθωτών. Η νέα γενιά εργαζομένων συχνά δίνει μεγαλύτερη έμφαση στην αυτονομία και στην επιχειρηματικότητα, ενώ πολλοί μεγαλύτεροι σε ηλικία εργαζόμενοι στρέφονται στις πλατφόρμες επειδή δεν βρίσκουν άλλη διέξοδο.

Η κυβέρνηση επιχείρησε να προσεγγίσει αυτή την ομάδα με πρόγραμμα πιστώσεων έως 30 δισ. ρεάις για την αγορά οχημάτων από οδηγούς. Ωστόσο, η πολιτική παρέμβαση δεν έχει πείσει όλους. Ο 37χρονος οδηγός Νίελσον Κόστα υποστηρίζει μέσω FT ότι η βοήθεια δεν αντιμετωπίζει το βασικό πρόβλημα: την ανάγκη για εισόδημα που επαρκεί ώστε να καλύπτει τα χρέη και τα καθημερινά έξοδα.

Η «Uberοποίηση» προσφέρει στη Βραζιλία μια διέξοδο από την ανεργία, αλλά δεν ισοδυναμεί απαραίτητα με οικονομική ασφάλεια. Το κρίσιμο ερώτημα είναι αν η ευελιξία θα συνοδευτεί από σταθερότερες απολαβές και ουσιαστική προστασία ή αν θα παγιωθεί ένα μοντέλο στο οποίο η απασχόληση αυξάνεται, αλλά η εργασιακή ανασφάλεια παραμένει.