Πέρα από τον «Δαίδαλο»: το στοίχημα του IRISE

Στη σκιά της μεγάλης τεχνολογικής επένδυσης που ακούει στο όνομα «Δαίδαλος», μια άλλη εξέλιξη αξίζει ανάλογη προσοχή: η δημιουργία του νέου Ινστιτούτου για την Ακεραιότητα, την Ασφάλεια και την Ηθική της Έρευνας (IRISE) στο Ερευνητικό Κέντρο Δημόκριτος. Οι δύο πρωτοβουλίες εκφράζουν διαφορετικές, αλλά συμπληρωματικές, διαστάσεις της τεχνολογικής προόδου.

Ο «Δαίδαλος» ενισχύει σημαντικά την υπολογιστική ισχύ της χώρας. Το IRISE φιλοδοξεί να συμβάλει στην απάντηση ενός εξίσου κρίσιμου ερωτήματος: με ποιους κανόνες, ποιες εγγυήσεις και ποια ευθύνη αξιοποιούμε τις δυνατότητες που αποκτά η επιστήμη;

Η σημασία του IRISE υπερβαίνει την ΤΝ. Εξειδικευμένες δομές που συνδέουν συστηματικά την ερευνητική ακεραιότητα, την ασφάλεια και την ηθική παραμένουν σχετικά λίγες στην Ευρώπη. Το νέο Ινστιτούτο δημιουργεί τη δυνατότητα να αποκτήσει η Ελλάδα διακριτό ρόλο σε ένα πεδίο που βρίσκεται πλέον στο επίκεντρο της επιστημονικής και τεχνολογικής πολιτικής Καθώς πολλές από τις πλέον επιδραστικές τεχνολογίες της εποχής μας ενέχουν σύνθετους κινδύνους, απαιτούνται επιστημονική τεκμηρίωση, υπεύθυνη διαχείριση και κατάλληλες δικλίδες ασφαλείας.

Η διάσταση αυτή είναι ιδιαίτερα σημαντική στην εποχή της ΤΝ. Τα συστήματα ΤΝ μπορούν να επιταχύνουν την παραγωγή γνώσης, την ανάλυση δεδομένων και την ανακάλυψη νέων υλικών ή φαρμάκων. Μπορούν, όμως, να παράγουν ανακριβή αποτελέσματα, να αναπαράγουν προκαταλήψεις και να δυσχεραίνουν τον έλεγχο της προέλευσης και της αξιοπιστίας των ευρημάτων.

Ανακύπτουν επίσης ερωτήματα για την προστασία ευαίσθητων δεδομένων, την πνευματική ιδιοκτησία, την απόδοση ευθύνης και την κακόβουλη χρήση επιστημονικών αποτελεσμάτων. Η ηθική και η δεοντολογία δεν μπορούν, επομένως, να αποτελούν εκ των υστέρων προσθήκη στην τεχνολογική ανάπτυξη. Πρέπει να ενσωματώνονται από τον σχεδιασμό της έρευνας έως την εφαρμογή των αποτελεσμάτων της, χωρίς να μετατρέπονται σε εμπόδιο στην επιστημονική ελευθερία και καινοτομία.

Η χρονική συγκυρία προσδίδει στην πρωτοβουλία και ευρωπαϊκή διάσταση. Με την Ελλάδα να αναλαμβάνει την Προεδρία του Συμβουλίου της ΕΕ το δεύτερο εξάμηνο του 2027, δημιουργείται μια ευκαιρία να αναδειχθούν η υπεύθυνη καινοτομία, η ερευνητική ακεραιότητα και η ασφάλεια των αναδυόμενων τεχνολογιών στον ευρωπαϊκό διάλογο.

Ένα Ινστιτούτο με ουσιαστικό επιστημονικό έργο και διεθνείς συνεργασίες θα μπορούσε να συμβάλει με τεκμηριωμένες προτάσεις και να ενισχύσει την ελληνική παρουσία σε ένα πεδίο στρατηγικής σημασίας.

Η επιτυχία του, ωστόσο, δεν θα κριθεί από την εξαγγελία του. Θα εξαρτηθεί από την επιστημονική του αυτονομία, τους διαθέσιμους πόρους, τη διαφάνεια και την ουσιαστική συμμετοχή της ερευνητικής κοινότητας. Η αξιοπιστία ενός θεσμού που καλείται να προάγει την ακεραιότητα της έρευνας πρέπει να θεμελιώνεται και στον τρόπο με τον οποίο ο ίδιος συγκροτείται και λειτουργεί.

Το πραγματικό στοίχημα είναι η Ελλάδα να επενδύσει όχι μόνο στις υποδομές που επιτρέπουν την παραγωγή περισσότερης γνώσης, αλλά και στους θεσμούς που διασφαλίζουν ότι αυτή η γνώση είναι αξιόπιστη, ασφαλής και κοινωνικά υπεύθυνη. Γιατί η επιστημονική πρόοδος δεν μετριέται μόνο από το τι μπορούμε να δημιουργήσουμε, αλλά και από το πώς επιλέγουμε να το χρησιμοποιήσουμε.

O Δρ. Μιχάλης Kρητικός είναι Κύριος Ερευνητής του ΕΛΙΑΜΕΠ και Επίκουρος Καθηγητής σε θέματα Τεχνητής Νοημοσύνης και Ψηφιακής Μετάβασης στη Σχολή Διακυβέρνησης του Πανεπιστημίου των Βρυξελλών