Η εισαγωγή ειδικής πρόβλεψης για την τεχνητή νοημοσύνη (ΤΝ) στο υπό αναθεώρηση ελληνικό Σύνταγμα δεν αποτελεί απλώς μια τεχνολογική καινοτομία. Είναι, πρωτίστως, μια συζήτηση για τη δημοκρατία, τα θεμελιώδη δικαιώματα και τα όρια της εξουσίας. Και ακριβώς γι’ αυτό αποκτά ιδιαίτερη σημασία. Ο συνταγματισμός δεν γεννήθηκε για να ρυθμίζει τεχνολογίες. Γεννήθηκε για να περιορίζει την εξουσία και να προστατεύει τον πολίτη από την αυθαιρεσία της.
Σήμερα η τεχνητή νοημοσύνη δημιουργεί μια νέα μορφή εξουσίας: την ολοένα και πιο επιδραστική αλγοριθμική εξουσία. Αλγοριθμικά συστήματα μπορούν ήδη να επηρεάζουν αποφάσεις που αφορούν την εργασία, την υγεία, την εκπαίδευση και την πρόσβαση σε δημόσιες υπηρεσίες. Παράλληλα, οι ψηφιακές πλατφόρμες επηρεάζουν την ενημέρωση, τον δημόσιο διάλογο και, κατ’ επέκταση, τη δημοκρατική διαδικασία.
Το κρίσιμο ερώτημα, επομένως, δεν είναι αν θα χρησιμοποιούμε τεχνητή νοημοσύνη, αλλά ποια όρια θα θέσουμε στην εξουσία που ασκείται μέσω αυτής. Η σημερινή συνταγματική αναθεώρηση προσφέρει μια σημαντική ευκαιρία. Εφόσον ολοκληρωθεί η ρητή συνταγματική αναφορά στην ΤΝ, μπορεί να αποτελέσει ευρωπαϊκή πρωτοπορία. Η αξία της, όμως, δεν θα κριθεί από τον συμβολισμό της, αλλά από το κανονιστικό της περιεχόμενο. Δεν αρκεί μια γενική διακήρυξη ότι η τεχνητή νοημοσύνη πρέπει να υπηρετεί τον άνθρωπο.
Μια σύγχρονη συνταγματική διάταξη οφείλει να κατοχυρώνει την ανθρώπινη αξιοπρέπεια και αυτονομία, τη δημοκρατία, το κράτος δικαίου, τη διαφάνεια, τη λογοδοσία και την αποτελεσματική δικαστική προστασία. Οταν αλγοριθμικές διαδικασίες επηρεάζουν ουσιωδώς δικαιώματα ή έννομα συμφέροντα, πρέπει να διασφαλίζονται ουσιαστική ανθρώπινη εποπτεία, δυνατότητα ελέγχου και δικαίωμα αμφισβήτησης της απόφασης.
Η ευκαιρία, ωστόσο, είναι ευρύτερη. Η αναθεώρηση δεν πρέπει να περιοριστεί σε αποσπασματικές προσθήκες, αλλά να αποτελέσει διαδικασία ουσιαστικής επικαιροποίησης του Συντάγματος απέναντι στις νέες κοινωνικές, οικονομικές, τεχνολογικές και θεσμικές πραγματικότητες. Η τεχνητή νοημοσύνη μπορεί να γίνει αφορμή για μια νέα ισορροπία στη σχέση πολίτη και κράτους: περισσότερη λογοδοσία, μεγαλύτερη διαφάνεια, ισχυρότερες εγγυήσεις δικαιωμάτων και αποτελεσματικότερη προστασία της δημοκρατίας.
Το Σύνταγμα, επομένως, δεν καλείται να «συνταγματοποιήσει» την τεχνητή νοημοσύνη. Καλείται να συνταγματοποιήσει τα όρια της αλγοριθμικής εξουσίας χωρίς να εγκλωβιστεί στη σημερινή μορφή της τεχνολογίας. Η σχετική διάταξη πρέπει να είναι τεχνολογικά ουδέτερη και διαχρονική ώστε να μπορεί να ανταποκρίνεται και σε τεχνολογίες που σήμερα δεν μπορούμε να προβλέψουμε. Ετσι, η συνταγματική αναθεώρηση μπορεί να προσφέρει κάτι που κανένας κοινός νόμος δεν μπορεί να εγγυηθεί με τον ίδιο τρόπο: ένα σταθερό, ανώτατο αξιακό πλαίσιο για την τεχνολογική ισχύ.
Μια τέτοια επιλογή δεν θα αποτελούσε απλώς ελληνική θεσμική καινοτομία. Θα μπορούσε να συμβάλει ουσιαστικά στη διαμόρφωση ενός ευρωπαϊκού ψηφιακού συνταγματισμού με επίκεντρο τον άνθρωπο, την ελευθερία, τη δικαιοσύνη και τα όρια κάθε μορφής εξουσίας.
O δρ Μιχάλης Kρητικός είναι κύριος ερευνητής του ΕΛΙΑΜΕΠ και επίκουρος καθηγητής σε θέματα Τεχνητής Νοημοσύνης και Ψηφιακής Μετάβασης στη Σχολή Διακυβέρνησης του Πανεπιστημίου των Βρυξελλών.
