Γαλλία: Από τη Γαλλική Επανάσταση στα Κίτρινα Γιλέκα – Η μακρά ιστορία των μαζικών εξεγέρσεων

Η Γαλλία έχει συνδεθεί όσο λίγες χώρες με τις μαζικές εξεγέρσεις. Οι δρόμοι του Παρισιού, τα οδοφράγματα και οι γενικές απεργίες αποτελούν επαναλαμβανόμενες εικόνες της ιστορίας της, από την ανατροπή της απόλυτης μοναρχίας έως τις σύγχρονες διαμαρτυρίες για το κόστος ζωής και τις κοινωνικές ανισότητες. Πίσω από κάθε εξέγερση, ωστόσο, βρίσκονται διαφορετικές αιτίες: η πείνα και η φορολογία, η διεκδίκηση πολιτικών δικαιωμάτων, οι εργασιακές συνθήκες ή η αντίδραση σε αποφάσεις που θεωρούνται άδικες.

Η γαλλική εμπειρία δείχνει ότι η μαζική κινητοποίηση μπορεί να ανατρέψει κυβερνήσεις και να επιταχύνει μεταρρυθμίσεις, χωρίς όμως να εγγυάται ότι οι αρχικές προσδοκίες των εξεγερμένων θα εκπληρωθούν.

1789: Η εξέγερση που άλλαξε την Ευρώπη

Η σημαντικότερη καμπή ήρθε το 1789, όταν η οικονομική κρίση, οι κακές σοδειές, η αύξηση της τιμής του ψωμιού και η άνιση κατανομή των φορολογικών βαρών υπονόμευσαν την αξιοπιστία της μοναρχίας του Λουδοβίκου ΙΣΤ΄, μας πληροφορεί η Brittanica. Η κοινωνία ήταν οργανωμένη σε προνομιούχες τάξεις και στην Τρίτη Τάξη, η οποία περιλάμβανε τη μεγάλη πλειονότητα του πληθυσμού, χωρίς αντίστοιχη πολιτική ισχύ.

Στις 14 Ιουλίου 1789, πλήθος Παριζιάνων κατέλαβε τη Βαστίλη, ένα φρούριο-φυλακή που είχε γίνει σύμβολο της βασιλικής αυθαιρεσίας. Η εξέγερση δεν περιορίστηκε στην πρωτεύουσα: στην ύπαιθρο εκδηλώθηκαν ταραχές, ενώ η αριστοκρατία δέχθηκε πιέσεις για την κατάργηση των φεουδαρχικών προνομίων. Η Επανάσταση οδήγησε στην κατάργηση της απόλυτης μοναρχίας, στην ανακήρυξη της δημοκρατίας και σε βαθιές αλλαγές στην πολιτική και κοινωνική οργάνωση της χώρας. Η Διακήρυξη των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου και του Πολίτη διατύπωσε αρχές που επηρέασαν τη δημοκρατική σκέψη διεθνώς.

Η πορεία, ωστόσο, δεν ήταν γραμμική. Η επαναστατική περίοδος περιλάμβανε πολιτικές συγκρούσεις, εκτελέσεις, τον Τρόμο και τελικά την άνοδο του Ναπολέοντα Βοναπάρτη. Η εξέγερση άνοιξε τον δρόμο για μια νέα πολιτική τάξη, αλλά δεν εξάλειψε τη σύγκρουση γύρω από το ποιος θα ασκούσε την εξουσία.

1830 και 1848: Από την πολιτική ελευθερία στο κοινωνικό ζήτημα

Τον Ιούλιο του 1830, τρεις ημέρες διαδηλώσεων και ένοπλων συγκρούσεων στο Παρίσι ανέτρεψαν τον βασιλιά Κάρολο Ι΄, ο οποίος είχε επιχειρήσει να περιορίσει την ελευθερία του Τύπου και να αλλάξει τους εκλογικούς κανόνες προς όφελος της μοναρχίας. Σύμφωνα με την επίσημη ιστορία της Γαλλικής Πρωτεύουσας, η εξέγερση, γνωστή ως οι «Ένδοξες Τρεις Ημέρες», οδήγησε στην εγκαθίδρυση της Ιουλιανής Μοναρχίας υπό τον Λουδοβίκο-Φίλιππο. Η πολιτική αλλαγή ήταν σημαντική, αλλά η εξουσία παρέμεινε συγκεντρωμένη σε σχετικά περιορισμένα κοινωνικά στρώματα.

Το 1848, νέα επανάσταση ανέτρεψε τον Λουδοβίκο-Φίλιππο και εγκαθίδρυσε τη Δεύτερη Δημοκρατία. Οι κινητοποιήσεις συνδέονταν με την απαίτηση για διεύρυνση του δικαιώματος ψήφου, αλλά και με την ανεργία και τη φτώχεια των εργατών. Η καθιέρωση της καθολικής ανδρικής ψηφοφορίας αποτέλεσε σημαντική θεσμική αλλαγή.

Ο Λαμαρτίν, μπροστά στο Δημαρχείο του Παρισιού, απορρίπτει την κόκκινη σημαία, στις 25 Φεβρουαρίου 1848 – έργο του Ανρί Φελίξ Εμανουέλ Φιλιποτό

Η σύγκρουση, όμως, ανάμεσα στις πολιτικές ελευθερίες και στις κοινωνικές διεκδικήσεις δεν άργησε να εκδηλωθεί. Όταν η κυβέρνηση αποφάσισε να κλείσει τα Εθνικά Εργαστήρια, τα οποία προσέφεραν εργασία σε ανέργους, ξέσπασε η εξέγερση των Ιουνιανών Ημερών. Από τις 22 έως τις 26 Ιουνίου, εργάτες συγκρούστηκαν με τις κυβερνητικές δυνάμεις στους δρόμους του Παρισιού. Η καταστολή ήταν αιματηρή, με πολλούς νεκρούς, τραυματίες και συλλήψεις. Το επεισόδιο αποκάλυψε ότι η πολιτική δημοκρατία δεν συνεπαγόταν αυτομάτως κοινωνική ισότητα.

Η Παρισινή Κομμούνα του 1871

Μία από τις πιο δραματικές εξεγέρσεις της γαλλικής ιστορίας ήταν η Παρισινή Κομμούνα. Μετά την ήττα της Γαλλίας στον πόλεμο με την Πρωσία και την πολιορκία του Παρισιού, μεγάλο μέρος του πληθυσμού αισθανόταν προδομένο από την κυβέρνηση του Αντόλφ Τιέρ. Η απόφαση για τον αφοπλισμό της Εθνοφρουράς αποτέλεσε τον άμεσο πυροκροτητή.

Στις 18 Μαρτίου 1871, οι Παριζιάνοι εξεγέρθηκαν και η πόλη πέρασε στον έλεγχο επαναστατικών δυνάμεων. Η Κομμούνα επιχείρησε να δημιουργήσει ένα διαφορετικό μοντέλο τοπικής αυτοδιοίκησης, με μεγαλύτερη λαϊκή συμμετοχή και κοινωνικές μεταρρυθμίσεις. Η εμπειρία διήρκεσε περίπου 72 ημέρες.

Η κυβέρνηση, που είχε εγκατασταθεί στις Βερσαλλίες, εξαπέλυσε στρατιωτική επίθεση. Κατά τη λεγόμενη «Ματωμένη Εβδομάδα», από τις 21 έως τις 28 Μαΐου, η εξέγερση καταπνίγηκε και χιλιάδες άνθρωποι σκοτώθηκαν ή συνελήφθησαν. Η Κομμούνα έγινε σημείο αναφοράς για το εργατικό και σοσιαλιστικό κίνημα, αλλά και παράδειγμα της βίαιης αντίδρασης του κράτους απέναντι σε μια αμφισβήτηση της κεντρικής εξουσίας.

1936 και 1968: Οι εργαζόμενοι στο προσκήνιο

Το 1936, ένα κύμα απεργιών και καταλήψεων εργοστασίων ενίσχυσε το Λαϊκό Μέτωπο, έναν συνασπισμό αριστερών δυνάμεων που είχε κερδίσει τις εκλογές. Οι εργαζόμενοι διεκδικούσαν καλύτερους μισθούς, μικρότερο χρόνο εργασίας και πληρωμένες διακοπές. Οι συμφωνίες του Ματινιόν οδήγησαν σε αυξήσεις μισθών, συλλογικές συμβάσεις και θεσμικές αλλαγές, μεταξύ των οποίων η καθιέρωση δύο εβδομάδων πληρωμένης άδειας. Η περίοδος αυτή έδειξε πώς η μαζική κινητοποίηση μπορούσε να μεταφραστεί σε απτά εργασιακά δικαιώματα.

Τον Μάιο του 1968, η Γαλλία βρέθηκε ξανά κοντά σε γενικευμένη κρίση. Οι διαμαρτυρίες ξεκίνησαν από φοιτητές που αμφισβητούσαν την αυταρχική λειτουργία των πανεπιστημίων και τις κοινωνικές ιεραρχίες. Οι συγκρούσεις με την αστυνομία, ιδίως τη νύχτα των οδοφραγμάτων στις 10 προς 11 Μαΐου, ενίσχυσαν τη συμπαράσταση προς το φοιτητικό κίνημα.

Στη συνέχεια, οι κινητοποιήσεις επεκτάθηκαν στους χώρους εργασίας. Περίπου δέκα εκατομμύρια εργαζόμενοι συμμετείχαν στη γενική απεργία, παραλύοντας μεγάλο μέρος της οικονομίας. Οι συμφωνίες της Γκρενέλ προέβλεψαν σημαντικές αυξήσεις μισθών και βελτιώσεις στις εργασιακές συνθήκες, αν και πολλοί απεργοί αρχικά τις απέρριψαν ως ανεπαρκείς. Ο πρόεδρος Σαρλ ντε Γκολ διατήρησε τελικά την εξουσία και το κόμμα του κέρδισε τις επόμενες εκλογές, όμως το 1968 άφησε βαθύ αποτύπωμα στην κοινωνική ζωή, στην εκπαίδευση και στις εργασιακές σχέσεις.

Από τα Κίτρινα Γιλέκα στις σύγχρονες κινητοποιήσεις

Το 2018, το κίνημα των «Κίτρινων Γιλέκων» ξεκίνησε ως αντίδραση στην αύξηση του φόρου στα καύσιμα και γρήγορα εξελίχθηκε σε ευρύτερη διαμαρτυρία για το κόστος ζωής, τη φορολογική επιβάρυνση και την αίσθηση ότι οι πολιτικές αποφάσεις λαμβάνονται μακριά από τις ανάγκες των πολιτών. Η χρήση των κίτρινων γιλέκων, υποχρεωτικού εξοπλισμού των οδηγών, έδωσε στο κίνημα ένα κοινό και αναγνωρίσιμο σύμβολο.

Σε αντίθεση με παλαιότερες εξεγέρσεις που οργανώνονταν γύρω από κόμματα ή συνδικάτα, τα Κίτρινα Γιλέκα βασίστηκαν σε μεγάλο βαθμό στα κοινωνικά δίκτυα και σε τοπικές πρωτοβουλίες. Η σύνθεσή τους ήταν ανομοιογενής και τα αιτήματά τους δεν συγκροτούσαν ένα ενιαίο πολιτικό πρόγραμμα. Οι διαδηλώσεις οδήγησαν την κυβέρνηση σε παραχωρήσεις, μεταξύ των οποίων μέτρα οικονομικής στήριξης, ενώ παράλληλα προκάλεσαν έντονες συζητήσεις για την αστυνομική βία και τη διαχείριση των δημόσιων διαμαρτυριών.

Οι κινητοποιήσεις κατά της μεταρρύθμισης του συνταξιοδοτικού συστήματος το 2023 επιβεβαίωσαν ότι η απεργία και η μαζική διαδήλωση παραμένουν κεντρικά μέσα πολιτικής πίεσης στη Γαλλία. Η αύξηση της νόμιμης ηλικίας συνταξιοδότησης από τα 62 στα 64 έτη προκάλεσε μεγάλες συγκεντρώσεις και απεργίες, παρά την ψήφιση της μεταρρύθμισης χωρίς την κανονική διαδικασία ψηφοφορίας επί του τελικού κειμένου στην Εθνοσυνέλευση.

Γιατί η Γαλλία εξεγείρεται ξανά και ξανά

Η ιστορία των γαλλικών εξεγέρσεων δεν εξηγείται από έναν μόνο παράγοντα. Η συγκέντρωση της πολιτικής εξουσίας στο Παρίσι, η ισχυρή παράδοση των συνδικάτων, η πολιτική κληρονομιά της Επανάστασης και η πεποίθηση ότι οι δρόμοι μπορούν να επηρεάσουν τις αποφάσεις του κράτους συνθέτουν ένα ιδιαίτερο πλαίσιο. Οι οικονομικές κρίσεις και οι ανισότητες συχνά λειτουργούν ως καταλύτες, αλλά η έκρηξη συνήθως προκύπτει όταν συνδυάζονται με μια βαθύτερη κρίση εμπιστοσύνης.

Οι εξεγέρσεις άλλοτε πέτυχαν την ανατροπή καθεστώτων και άλλοτε κατέληξαν σε καταστολή ή πολιτική απογοήτευση. Συχνά, μάλιστα, έφεραν αποτελέσματα διαφορετικά από εκείνα που επιδίωκαν οι συμμετέχοντες. Παρ’ όλα αυτά, άφησαν πίσω τους νέους θεσμούς, εργασιακά δικαιώματα και διαφορετικές αντιλήψεις για τη σχέση κράτους και κοινωνίας.

Αυτό είναι ίσως το σταθερότερο στοιχείο της γαλλικής ιστορίας: όταν σημαντικά τμήματα της κοινωνίας θεωρούν ότι οι θεσμοί δεν ανταποκρίνονται στις ανάγκες τους, η συλλογική δράση παραμένει ένας από τους βασικούς τρόπους με τους οποίους διεκδικούν να ακουστούν.