Στις 11 Νοεμβρίου 1918, στις 11 το πρωί, τέθηκε σε ισχύ η ανακωχή μεταξύ των Συμμάχων και της Γερμανίας, τερματίζοντας τις πολεμικές επιχειρήσεις στο δυτικό μέτωπο. Τέσσερα χρόνια, τρεις μήνες και περίπου δύο εβδομάδες μετά την έναρξη του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου, τα όπλα σίγησαν. Για τις ευρωπαϊκές οικονομίες, όμως, η ειρήνη αποδείχθηκε πολύ πιο σύνθετη υπόθεση από την υπογραφή μιας συμφωνίας.
Ο πόλεμος του 1914-1918 ήταν η ακριβότερη στρατιωτική σύγκρουση που είχε γνωρίσει μέχρι τότε η ανθρωπότητα. Σύμφωνα με ιστορικές εκτιμήσεις που συγκεντρώθηκαν από τον οικονομολόγο Έρνεστ Μπόγκαρτ, στην οποία αναφέρεται μελέτη της Βιβλιοθήκης του Κογκρέσου των ΗΠΑ, το συνολικό ακαθάριστο κόστος των πολεμικών επιχειρήσεων έφτασε περίπου τα 208,3 δισ. δολάρια της εποχής ($4,051,070,400,000 σήμερα). Αφαιρώντας τις διακρατικές πιστώσεις και τις χρηματοδοτικές μεταβιβάσεις μεταξύ των συμμάχων, το καθαρό κόστος υπολογίζεται σε περίπου 186,2 δισ. δολάρια. Πρόκειται για ποσά σε ιστορικές τιμές, όχι για σημερινά δολάρια, ενώ οι διαφορετικές μέθοδοι υπολογισμού εξηγούν γιατί οι εκτιμήσεις παρουσιάζουν αποκλίσεις.
Ποιοι πλήρωσαν τον μεγαλύτερο λογαριασμό
Το μεγαλύτερο μέρος των άμεσων δαπανών επωμίστηκαν οι δυνάμεις της Αντάντ. Σύμφωνα με τα ίδια ιστορικά στοιχεία, το συνολικό ακαθάριστο κόστος για τους Συμμάχους έφτασε τα 145,3 δισ. δολάρια. Η Μεγάλη Βρετανία και η αυτοκρατορία της δαπάνησαν περίπου 44 δισ. δολάρια, η Γαλλία 25,8 δισ., η Ρωσία 22,6 δισ. και οι Ηνωμένες Πολιτείες περίπου 32,1 δισ. δολάρια.
Στην πλευρά των Κεντρικών Δυνάμεων, η Γερμανία επωμίστηκε κόστος περίπου 40,2 δισ. δολαρίων, η Αυστροουγγαρία 20,6 δισ., ενώ η Οθωμανική Αυτοκρατορία και η Βουλγαρία μαζί περίπου 2,2 δισ. δολάρια.
Οι αριθμοί αποτυπώνουν το μέγεθος της κινητοποίησης: εκατομμύρια στρατιώτες έπρεπε να εξοπλιστούν, να μεταφερθούν και να συντηρηθούν, ενώ η βιομηχανική παραγωγή μετατράπηκε σε μεγάλο βαθμό σε μηχανισμό υποστήριξης του πολέμου. Εργοστάσια που παρήγαν καταναλωτικά αγαθά στράφηκαν στην κατασκευή όπλων, πυρομαχικών, πλοίων και στρατιωτικών οχημάτων. Η παραγωγή δεν σταμάτησε, αλλά άλλαξε προσανατολισμό, συχνά εις βάρος των αναγκών των πολιτών.
Τα πλήθη πανηγυρίζουν το τέλος του πολέμου στο Παρίσι
Ο πόλεμος εκτόξευσε το δημόσιο χρέος
Για να χρηματοδοτήσουν τη σύγκρουση, οι κυβερνήσεις αύξησαν τη φορολογία, εξέδωσαν πολεμικά ομόλογα και προσέφυγαν σε δανεισμό από το εσωτερικό και το εξωτερικό, όπως καταδεικνύει το ιστορικό αρχείο της Βιβλιοθήκης του Κογκρέσου των ΗΠΑ. Η κλίμακα της μεταβολής φαίνεται χαρακτηριστικά στη Βρετανία. Το δημόσιο χρέος της ανερχόταν σε περίπου 706 εκατ. λίρες το 1914. Το 1919 είχε φτάσει τα 7,48 δισ. λίρες, δηλαδή είχε υπερδεκαπλασιαστεί.
Η αλλαγή δεν ήταν μόνο λογιστική. Η Βρετανία, η οποία πριν από τον πόλεμο αποτελούσε την κυρίαρχη χρηματοοικονομική δύναμη του κόσμου, βγήκε από τη σύγκρουση με τεράστιες υποχρεώσεις και εξάρτηση από ξένους πιστωτές. Οι Ηνωμένες Πολιτείες, που εισήλθαν στον πόλεμο το 1917, ενίσχυσαν αντίθετα τη θέση τους ως βασικού διεθνούς πιστωτή. Η χρηματοδότηση των Συμμάχων από αμερικανικά κεφάλαια συνέβαλε στη μετατόπιση του οικονομικού κέντρου βάρους από την Ευρώπη προς την άλλη πλευρά του Ατλαντικού.
Παράλληλα, οι κυβερνήσεις τύπωσαν χρήμα και χρησιμοποίησαν τον τραπεζικό μηχανισμό για να καλύψουν τις ανάγκες τους. Η αύξηση της κυκλοφορίας χρήματος, σε συνδυασμό με τις ελλείψεις προϊόντων και τη διαταραχή της παραγωγής, τροφοδότησε πληθωριστικές πιέσεις. Για εκατομμύρια νοικοκυριά, η ειρήνη δεν σήμαινε αυτόματα επιστροφή στην οικονομική κανονικότητα: οι τιμές παρέμεναν υψηλές και η αγοραστική δύναμη είχε υποχωρήσει.
Αύξηση των Εθνικών Χρεών: Τα χρέη των κυριότερων εθνών κατά την έναρξη και τη λήξη του πολέμου σύμφωνα με την τράπεζα Mechanics and Metals Bank της Νέας Υόρκης
| Εθνικό Χρέος | 1 Αυγούστου 1914 | 1 Ιανουαρίου 1919 |
| ΗΠΑ | $ 1,000,000,000 | $ 21,000,000,000 |
| Ηνωμένο Βασίλειο | 3,500,000,000 | 40,000,000,000 |
| Γαλλία | 6,500,000,000 | 30,000,000,000 |
| Ρωσία | 4,600,000,000 | 27,000,000,000 |
| Ιταλία | 2,800,000,000 | 12,000,000,000 |
| Ανταντ σύνολο | $18,400,000,000 | $130,000,000,000 |
| Γερμανική Αυτοκρατορία | 5,200,000,000 | 40,000,000,000 |
| Αυστρο-Ουγγαρία | 3,700,000,000 | 24,000,000,000 |
| Άξονας | $ 8,900,000,000 | $ 64,000,000,000 |
| Συνολικό χρέος | $27,300,000,000 | $194,000,000,000 |
Η υπογραφή της παράδοσης
Η καταστροφή της παραγωγικής Ευρώπης
Το οικονομικό κόστος δεν περιοριζόταν στις κρατικές δαπάνες. Μεγάλες περιοχές της βόρειας Γαλλίας και του Βελγίου είχαν μετατραπεί σε πεδία μάχης. Σιδηροδρομικές γραμμές, γέφυρες, δρόμοι, εργοστάσια, ορυχεία και αγροτικές εκτάσεις είχαν υποστεί εκτεταμένες ζημιές. Η ανοικοδόμηση απαιτούσε κεφάλαια, εργατικό δυναμικό και εισαγωγές πρώτων υλών, σε μια περίοδο κατά την οποία οι κυβερνήσεις ήταν ήδη υπερχρεωμένες.
Η Γαλλία αντιμετώπισε ένα ιδιαίτερα βαρύ έργο αποκατάστασης των βιομηχανικών και αγροτικών περιοχών της. Η Γερμανία, από την άλλη, βρέθηκε αντιμέτωπη με την ήττα, την πολιτική αστάθεια και τις οικονομικές υποχρεώσεις που προέκυψαν από τη Συνθήκη των Βερσαλλιών. Οι επανορθώσεις που επιβλήθηκαν στη χώρα ορίστηκαν το 1921 σε 132 δισ. χρυσά μάρκα. Σύμφωνα με το ΔΝΤ, το ζήτημα των πληρωμών έγινε βασικός παράγοντας των μεταπολεμικών οικονομικών και πολιτικών εντάσεων, αν και δεν ήταν η μοναδική αιτία της γερμανικής κρίσης.
Η διάλυση των μεγάλων αυτοκρατοριών δημιούργησε επιπλέον οικονομικά προβλήματα. Η Αυστροουγγαρία, η Οθωμανική Αυτοκρατορία και η Ρωσική Αυτοκρατορία κατακερματίστηκαν, αφήνοντας πίσω νέα κράτη που έπρεπε να δημιουργήσουν διοικητικούς μηχανισμούς, νομίσματα, φορολογικά συστήματα και εμπορικές σχέσεις. Οι παλιές οικονομικές ενότητες διασπάστηκαν, ενώ σύνορα και τελωνειακοί περιορισμοί δυσκόλεψαν τις μεταφορές και το εμπόριο.
Το ανθρώπινο κόστος ως οικονομική απώλεια
Πίσω από τους δημοσιονομικούς δείκτες βρίσκεται το βαρύτερο τίμημα. Οι εκτιμήσεις για τους νεκρούς στρατιώτες κυμαίνονται περίπου στα 9-10 εκατομμύρια, ενώ εκατομμύρια άμαχοι έχασαν επίσης τη ζωή τους από τις πολεμικές επιχειρήσεις, την πείνα και τις ασθένειες. Περισσότεροι από 20 εκατομμύρια άνθρωποι τραυματίστηκαν, πολλοί με μόνιμες αναπηρίες.
Η απώλεια μιας ολόκληρης γενιάς εργαζομένων και η μαζική αναπηρία είχαν μακροχρόνιες οικονομικές συνέπειες. Οι οικογένειες έχασαν εισοδήματα, οι επιχειρήσεις εργατικό δυναμικό και τα κράτη αναγκάστηκαν να αναπτύξουν συστήματα συντάξεων, περίθαλψης και αποζημιώσεων για βετεράνους και επιζώντες. Επιπλέον, η πανδημία της ισπανικής γρίπης, που εξαπλώθηκε προς το τέλος του πολέμου και αμέσως μετά, επιδείνωσε την ανθρώπινη και οικονομική κρίση.
Η Ελλάδα συμμετείχε στον πόλεμο από το 1917, στο πλευρό της Αντάντ. Ιστορικές εκτιμήσεις υπολογίζουν το άμεσο κόστος της ελληνικής συμμετοχής σε περίπου 270 εκατ. δολάρια της περιόδου 1914-1918. Το ποσό ήταν μικρό σε σύγκριση με τις μεγάλες δυνάμεις, αλλά σημαντικό για μια οικονομία με περιορισμένους πόρους, η οποία είχε ήδη επιβαρυνθεί από τους Βαλκανικούς Πολέμους και τον Εθνικό Διχασμό.
Eλληνικά στρατεύματα παρελαύνουν στο Παρίσι
Η ειρήνη δεν έσβησε τον λογαριασμό
Η 11η Νοεμβρίου δεν σηματοδότησε την επιστροφή στην οικονομική ευημερία. Τα χρέη, οι πληθωριστικές πιέσεις, οι επανορθώσεις και οι κοινωνικές ανισορροπίες παρέμειναν στο επίκεντρο της ευρωπαϊκής πολιτικής. Η προσπάθεια διαχείρισης των πολεμικών υποχρεώσεων επηρέασε τις διεθνείς σχέσεις και συνέβαλε στην αστάθεια του Μεσοπολέμου.
Η οικονομική κληρονομιά του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου δεν μπορεί να αποτυπωθεί σε έναν μόνο αριθμό. Περιλαμβάνει τις άμεσες στρατιωτικές δαπάνες, την καταστροφή κεφαλαίου, την απώλεια ανθρώπινου δυναμικού, τις μελλοντικές πληρωμές χρέους και το κόστος της ανοικοδόμησης. Πάνω απ’ όλα, ανέδειξε πόσο βαθιά μπορεί ένας πόλεμος να αναδιαμορφώσει την παγκόσμια οικονομική ισορροπία.
Έναν αιώνα και πλέον μετά, η επέτειος της ανακωχής υπενθυμίζει ότι το τέλος των μαχών δεν ισοδυναμεί με το τέλος του κόστους. Για τις κοινωνίες που βγήκαν από τον Μεγάλο Πόλεμο, η ειρήνη ξεκίνησε με έναν τεράστιο οικονομικό λογαριασμό, τον οποίο χρειάστηκαν δεκαετίες για να προσπαθήσουν να αποπληρώσουν.
