Ο θησαυρός των Ίνκας: Η κατάληψη του Κούσκο από τον Πιζάρο, η λεηλασία και τα πλούτη του ισπανικού Στέμματος

Η 15η Νοεμβρίου 1533 σηματοδότησε μία από τις σημαντικότερες στιγμές της ισπανικής κατάκτησης της Νότιας Αμερικής. Ο Φρανθίσκο Πιζάρο και οι άνδρες του εισήλθαν στο Κούσκο, την πολιτική, διοικητική και θρησκευτική πρωτεύουσα της αυτοκρατορίας των Ίνκας. Η πόλη, χτισμένη σε υψόμετρο περίπου 3.400 μέτρων στις περουβιανές Άνδεις, ήταν το κέντρο ενός τεράστιου κράτους που εκτεινόταν από περιοχές του σημερινού Ισημερινού έως τη Χιλή και την Αργεντινή.

Η κατάληψή της δεν ήταν μια μεμονωμένη στρατιωτική επιχείρηση. Ήταν το αποτέλεσμα μιας διαδικασίας αποσταθεροποίησης που είχε ξεκινήσει με τον εμφύλιο πόλεμο ανάμεσα στους δύο διεκδικητές του θρόνου των Ίνκας, τον Αταουάλπα και τον αδελφό του Ουάσκαρ. Ο Πιζάρο εκμεταλλεύτηκε τη σύγκρουση, τις εσωτερικές αντιπαλότητες και τη δυσαρέσκεια υποτελών λαών, εξασφαλίζοντας συμμάχους που συνέβαλαν καθοριστικά στην προέλασή του.

Η σύλληψη του Αταχουάλκα

Καθοριστικό γεγονός είχε προηγηθεί στις 16 Νοεμβρίου 1532, όταν οι Ισπανοί αιχμαλώτισαν τον Αταουάλπα στην Καχαμάρκα. Σύμφωνα με διάφορες πηγές που συνέκρινε το National Geographic, ο αυτοκράτορας προσφέρθηκε να γεμίσει ένα δωμάτιο με χρυσό μέχρι το ύψος που μπορούσε να φτάσει το χέρι του και δύο ακόμη δωμάτια με ασήμι, προκειμένου να εξαγοράσει την ελευθερία του. Οι Ισπανοί αποδέχθηκαν την προσφορά, αλλά δεν τον απελευθέρωσαν. Αντίθετα, τον εκτέλεσαν τον Ιούλιο του 1533, αφού είχε συγκεντρωθεί ο θησαυρός.

Η εκτέλεση

Η πρώτη τεράστια οικονομική ανταμοιβή για τους Κονκισταδόρες από την εκστρατεία τους

Το δωμάτιο που έπρεπε να γεμίσει χρυσό

Η συνολική ποσότητα του θησαυρού της Καχαμάρκας ήταν εντυπωσιακή. Σύμφωνα με την καταγραφή του γραμματέα Πέδρο Σάντσο ντε λα Οθ, η τήξη των πολύτιμων αντικειμένων απέδωσε 1.326.539 πέσος χρυσού και 51.610 μάρκα αργύρου (771,4 εκατ. δολάρια και 19,7 εκατ. δολάρια, αντίστοιχα, σε σημερινές τιμές). Τα αντικείμενα δεν ήταν απλώς νομίσματα ή ράβδοι, αλλά περίτεχνα αγγεία, πιάτα, κοσμήματα, ειδώλια και τελετουργικά σκεύη, τα οποία οι Ισπανοί έλιωσαν για να μπορέσουν να τα ζυγίσουν και να τα μοιράσουν.

Από αυτόν τον θησαυρό, το ισπανικό Στέμμα έλαβε το περίφημο quinto real, δηλαδή τον βασιλικό πέμπτο, τον φόρο που αντιστοιχούσε στο 20% των πολύτιμων μετάλλων. Η καταγεγραμμένη βασιλική μερίδα έφτασε τα 262.259 πέσος χρυσού και 10.121 μάρκα αργύρου. Με άλλα λόγια, μόνο από τα λύτρα του Αταουάλπα, η βασιλική εξουσία εξασφάλισε ένα τεράστιο απόθεμα πολύτιμων μετάλλων, χωρίς να έχει χρηματοδοτήσει η ίδια την εκστρατεία.

Χρυσά αντικείμενα που γλίτωσαν το λιώσιμο

Η κατάληψη του Κούσκο, στις 15 Νοεμβρίου, άνοιξε μια νέα και ακόμη πιο σημαντική φάση λεηλασίας. Η πόλη δεν ήταν απλώς η έδρα της αυτοκρατορίας. Ήταν το θρησκευτικό κέντρο των Ίνκας, με παλάτια, αποθήκες, ιερά και θησαυροφυλάκια που συγκέντρωναν πλούτο από ολόκληρη την επικράτεια. Το σημαντικότερο θρησκευτικό συγκρότημα ήταν το Κοριτσάντσα, ο Ναός του Ήλιου, αφιερωμένος στον θεό Ίντι.

Οι τοίχοι του ναού ήταν διακοσμημένοι με χρυσές πλάκες, ενώ στο εσωτερικό υπήρχαν τελετουργικά αντικείμενα και αναπαραστάσεις θεοτήτων από πολύτιμα μέταλλα. Σύμφωνα με ιστορικές αναφορές, οι Ισπανοί είχαν ήδη στείλει απεσταλμένους στο Κούσκο πριν από την κύρια είσοδο του στρατού και είχαν αφαιρέσει περίπου 700 χρυσές πλάκες από τον ναό. Η λεηλασία επεκτάθηκε στα βασιλικά ανάκτορα και στα θρησκευτικά κτίρια, ενώ δεν γλίτωσαν ούτε οι ταφές και οι μούμιες των παλαιότερων ηγεμόνων.

Το ακριβές ύψος των λαφύρων από την κατάληψη του Κούσκο είναι δυσκολότερο να προσδιοριστεί. Οι ιστορικές καταγραφές αναφέρουν εκτιμήσεις της τάξης των 580.000 πέσος χρυσού και 215.000 μάρκων αργύρου (337,3 εκατομμύρια δολάρια και 81,9 εκατομμύρια δολάρια, αντίστοιχα, σε σημερινές τιμές) για τα λάφυρα της κατάκτησης, όμως οι αριθμοί αυτοί δεν πρέπει να συγχέονται με την επίσημη απογραφή του θησαυρού του Αταουάλπα. Επιπλέον, μέρος του πλούτου δεν καταγράφηκε ποτέ, καθώς αντικείμενα αφαιρέθηκαν από στρατιώτες, αξιωματικούς και ιδιώτες χωρίς να περάσουν από την επίσημη διαδικασία διανομής.

Φρανθίσκο Πιζάρο

Πόσα κέρδισε τελικά το ισπανικό Στέμμα από τον θησαυρό των Ίνκας

Η βασιλική εξουσία δεν εισέπραττε το σύνολο των λαφύρων. Οι κατακτητές είχαν συμφωνήσει ότι θα αποδίδουν το ένα πέμπτο των πολύτιμων μετάλλων στο Στέμμα, ενώ το υπόλοιπο θα διανεμόταν ανάμεσα στους συμμετέχοντες στην εκστρατεία, ανάλογα με τη θέση και τη συνεισφορά τους. Ο Πιζάρο, οι ανώτεροι αξιωματικοί, οι ιππείς και οι πεζοί λάμβαναν διαφορετικά μερίδια. Η διανομή του θησαυρού της Καχαμάρκας δημιούργησε τεράστιες περιουσίες για ορισμένους από τους κονκισταδόρες, αλλά και εντάσεις μεταξύ τους.

Είναι σημαντικό, επομένως, να διαχωρίσουμε τα άμεσα έσοδα του Στέμματος από τα συνολικά πλούτη που απέκτησε η Ισπανία. Δεν υπάρχει ένας ενιαίος, αξιόπιστος λογαριασμός που να αποδίδει στην κατάληψη του Κούσκο συγκεκριμένο καθαρό ποσό για το βασιλικό ταμείο. Το βέβαιο είναι ότι η είσπραξη του βασιλικού πέμπτου από τον θησαυρό της Καχαμάρκας ήταν τεκμηριωμένη και ότι η ίδια φορολογική αρχή εφαρμόστηκε και στις μεταγενέστερες εξορύξεις και εισροές πολύτιμων μετάλλων.

Η οικονομική σημασία της κατάκτησης, άλλωστε, ξεπερνούσε κατά πολύ τα αρχικά λάφυρα. Με την εγκαθίδρυση της ισπανικής διοίκησης, το Στέμμα δημιούργησε ένα σύστημα φορολόγησης της αποικιακής οικονομίας. Εκτός από τον βασιλικό πέμπτο, επέβαλε φόρους στο εμπόριο, στις συναλλαγές και στην παραγωγή. Οι αυτόχθονες πληθυσμοί υποχρεώθηκαν να καταβάλλουν φόρο υποτέλειας και να παρέχουν εργασία, ενώ η αποικιακή οικονομία οργανώθηκε όλο και περισσότερο γύρω από την εξαγωγή πρώτων υλών και πολύτιμων μετάλλων.

Τα ορυχεία του Ποτοσί

Από το Κούσκο στα ορυχεία του Ποτοσί

Σύμφωνα με μελέτη του Cambridge University Press, η πραγματική οικονομική έκρηξη ήρθε τα επόμενα χρόνια, με την ανακάλυψη των τεράστιων κοιτασμάτων αργύρου στο Ποτοσί, το 1545, στη σημερινή Βολιβία. Η περιοχή εξελίχθηκε σε ένα από τα σημαντικότερα μεταλλευτικά κέντρα του κόσμου. Η παραγωγή της τροφοδότησε την ισπανική αυτοκρατορία με τεράστιες ποσότητες αργύρου, ενώ το Στέμμα εισέπραττε φόρο επί της παραγωγής.

Η ανάπτυξη της εξόρυξης συνδέθηκε με την εφαρμογή της mita, ενός συστήματος υποχρεωτικής εργασίας που επέβαλε σε κοινότητες αυτοχθόνων να στέλνουν εργαζομένους στα ορυχεία. Η επεξεργασία του αργύρου με υδράργυρο επέτρεψε επίσης την αύξηση της παραγωγής, μετατρέποντας την περιοχή σε βασικό πυλώνα των οικονομικών της ισπανικής αποικιακής αυτοκρατορίας. Στο δεύτερο μισό του 16ου αιώνα, τα έσοδα από τα ορυχεία και τους φόρους στην περιοχή του Ποτοσί αποτελούσαν καθοριστικό μέρος των βασιλικών εισπράξεων.

Ο πλούτος αυτός δεν έμεινε στην αμερικανική ήπειρο. Μεταφερόταν στην Ισπανία και από εκεί διοχετευόταν στην ευρωπαϊκή οικονομία, χρηματοδοτώντας τις στρατιωτικές επιχειρήσεις, τη λειτουργία της μοναρχίας και τις εμπορικές δραστηριότητες. Η εισροή αργύρου συνέβαλε στην ενίσχυση της ισπανικής ισχύος, αλλά είχε και αντιφατικές συνέπειες: η μεγάλη αύξηση της προσφοράς πολύτιμων μετάλλων στην Ευρώπη συνέβαλε στον πληθωρισμό του 16ου αιώνα, γνωστό ως «επανάσταση των τιμών». Παράλληλα, η ισπανική μοναρχία εξακολούθησε να αντιμετωπίζει μεγάλα δημοσιονομικά προβλήματα εξαιτίας των πολέμων και των δανειακών της υποχρεώσεων.

Η κατάληψη του Κούσκο δεν ήταν απλώς η πτώση μιας πρωτεύουσας. Ήταν η αρχή μιας βαθιάς οικονομικής και κοινωνικής ανατροπής. Οι θησαυροί των Ίνκας μετατράπηκαν σε κεφάλαιο για τους κατακτητές και σε φορολογική βάση για την ισπανική αυτοκρατορία. Για τους αυτόχθονες πληθυσμούς, όμως, η ίδια διαδικασία σήμαινε απώλεια πολιτικής κυριαρχίας, αρπαγή πλούτου, καταναγκαστική εργασία και αναδιοργάνωση της οικονομίας προς όφελος μιας αποικιακής δύναμης.

Ο Πιζάρο κατέλαβε το Κούσκο στις 15 Νοεμβρίου 1533. Η μεγαλύτερη οικονομική κατάκτηση της Ισπανίας, ωστόσο, δεν ήταν μόνο ο χρυσός που βρέθηκε στα παλάτια και στους ναούς των Ίνκας, αλλά ο έλεγχος των εδαφών, των ανθρώπων, των ορυχείων και των εμπορικών δικτύων που θα τροφοδοτούσαν το ισπανικό Στέμμα για γενιές.