Στις 16 Σεπτεμβρίου 1920, λίγο μετά το μεσημέρι, μια άμαξα σταμάτησε απέναντι από τα κεντρικά γραφεία της J.P. Morgan & Co., στη συμβολή των οδών Wall και Broad στη Νέα Υόρκη. Λίγα λεπτά αργότερα, μια βόμβα γεμάτη εκρηκτικά και μεταλλικά θραύσματα εξερράγη στην καρδιά της αμερικανικής οικονομικής ζωής.
Η έκρηξη σκότωσε 38 ανθρώπους και τραυμάτισε περίπου 300, μετατρέποντας για λίγες στιγμές το χρηματοπιστωτικό κέντρο των ΗΠΑ σε σκηνή πολέμου. Η επίθεση παραμένει μέχρι σήμερα ανεξιχνίαστη, αν και οι έρευνες στράφηκαν από νωρίς προς Ιταλούς αναρχικούς, ιδιαίτερα προς τον κύκλο των γαλεανιστών. Το FBI, χρόνια αργότερα, βασισμένο σε χειρόγραφα τρικάκια από τότε, θεώρησε πιθανό ότι πίσω από την επίθεση βρίσκονταν αναρχικοί, χωρίς όμως να έχει υπάρξει οριστική ταυτοποίηση των δραστών, μας πληροφορούν ακόμη και τα ίδια τα αρχεία της Fed.
Πέρα όμως από την ανθρώπινη τραγωδία, το γεγονός έχει ιδιαίτερη θέση στην οικονομική ιστορία. Ήταν μία από τις πρώτες φορές που η τρομοκρατία χτύπησε τόσο άμεσα έναν συμβολικό πυρήνα του χρηματοπιστωτικού συστήματος και προκάλεσε φόβους ότι η βία θα μπορούσε να μετατραπεί σε χρηματοπιστωτικό πανικό.
Η Wall Street στα πρόθυρα πανικού
Η χρονική στιγμή δεν ήταν τυχαία. Η επίθεση σημειώθηκε σε μια περίοδο κατά την οποία οι ΗΠΑ βρίσκονταν αντιμέτωπες με έντονες κοινωνικές και πολιτικές αναταράξεις. Ο Α΄ Παγκόσμιος Πόλεμος είχε τελειώσει μόλις δύο χρόνια νωρίτερα, ενώ η χώρα βρισκόταν στη δίνη εργατικών συγκρούσεων, απεργιών και ενός ισχυρού αναρχικού κινήματος.
Η Wall Street αποτελούσε ιδανικό συμβολικό στόχο. Το κτίριο της J.P. Morgan αντιπροσώπευε όχι μόνο μία από τις ισχυρότερες τράπεζες της εποχής, αλλά και το σύστημα χρηματοδότησης της αμερικανικής οικονομικής και βιομηχανικής ισχύος. Η επίθεση, επομένως, μπορούσε εύκολα να ερμηνευθεί ως επίθεση στον ίδιο τον αμερικανικό καπιταλισμό.
Η έκρηξη προκάλεσε άμεσο χάος στους γύρω δρόμους. Το Χρηματιστήριο της Νέας Υόρκης, που βρισκόταν λίγα μέτρα μακριά, σταμάτησε τις συναλλαγές για το υπόλοιπο της ημέρας. Η απόφαση ελήφθη προκειμένου να αποτραπεί πιθανός πανικός στις αγορές. Ωστόσο, το χρηματιστήριο άνοιξε κανονικά την επόμενη ημέρα, στις 17 Σεπτεμβρίου.
Ένα από τα πιο ενδιαφέροντα στοιχεία της υπόθεσης είναι ότι η οικονομική αντίδραση ήταν πολύ ηπιότερη από ό,τι θα περίμενε κανείς, όπως τονίζει ο Ντέιβιντ-Γιαν Γιάνσεν, στέλεχος της κεντρικής τράπεζας της Ολλανδίας, στο άρθρο του «Πώς η τρομοκρατία πλήττει τις χρηματοπιστωτικές αγορές: Στοιχεία από τη βομβιστική επίθεση στη Wall Street το 1920».
Οι αγορές άντεξαν
Παρά το σοκ, δεν ακολούθησε κατάρρευση των μετοχών. Η ακαδημαϊκή έρευνα του Γιάνσεν, η οποία εξετάζει λεπτομερώς την αντίδραση του χρηματιστηρίου, διαπιστώνει ότι ο δείκτης των 50 μεγαλύτερων μετοχών του NYSE αυξήθηκε περίπου 1,3% στις 17 Σεπτεμβρίου, ενώ οι βιομηχανικές μετοχές ενισχύθηκαν κατά 1,7%. Οι μετοχές των σιδηροδρομικών εταιρειών σημείωσαν επίσης άνοδο, περίπου 0,6%.
Η Wall Street έκανε κάτι που μοιάζει εντυπωσιακά οικείο στις σύγχρονες χρηματοπιστωτικές κρίσεις: επέστρεψε γρήγορα στην κανονικότητα.
Η αντίδραση αυτή έχει ιδιαίτερη σημασία επειδή η επίθεση χτύπησε κυριολεκτικά στην πόρτα του χρηματιστηρίου. Οι επενδυτές θα μπορούσαν να είχαν θεωρήσει ότι το οικονομικό σύστημα ήταν πλέον ευάλωτο σε νέες επιθέσεις και να είχαν προχωρήσει σε μαζικές πωλήσεις. Δεν συνέβη κάτι τέτοιο.
Μάλιστα, πρόσφατη έρευνα διαπιστώνει ότι η συνολική αγορά παρέμεινε αξιοσημείωτα ανθεκτική, αν και υπήρχαν διαφοροποιήσεις μεταξύ των εταιρειών. Μετοχές επιχειρήσεων με «πατριωτικούς» όρους στην επωνυμία τους, όπως American, National ή U.S., υποαπέδωσαν περίπου 1 ποσοστιαία μονάδα την επομένη της επίθεσης. Αυτό υποδηλώνει ότι ορισμένοι επενδυτές αντιλαμβάνονταν την επίθεση κυρίως ως χτύπημα εναντίον του αμερικανικού κράτους και της κοινωνίας.
Το κόστος και η μακροπρόθεσμη κληρονομιά
Σε άμεσο οικονομικό επίπεδο, οι υλικές ζημιές ήταν σημαντικές αλλά περιορισμένες σε σχέση με το μέγεθος της αμερικανικής οικονομίας. Η βόμβα κατέστρεψε κτίρια, οχήματα και υποδομές και προκάλεσε ζημιές που υπολογίζονται περίπου στα 2 εκατ. δολάρια της εποχής.
Το μεγαλύτερο οικονομικό κόστος, ωστόσο, ήταν διαφορετικό, καθώς αφορούσε την εμπιστοσύνη.
Η επίθεση έδειξε ότι ακόμη και το κέντρο του αμερικανικού χρηματοπιστωτικού συστήματος δεν ήταν απρόσβλητο από πολιτική βία. Οι τράπεζες και οι χρηματοπιστωτικοί οργανισμοί αύξησαν τα μέτρα ασφαλείας, ενώ η κυβέρνηση ενίσχυσε την προστασία κρίσιμων χρηματοπιστωτικών υποδομών. Το FBI, το οποίο τότε βρισκόταν ακόμη στα πρώτα χρόνια της ανάπτυξής του, απέκτησε μία από τις πιο γνωστές πρώιμες υποθέσεις τρομοκρατίας στην ιστορία του.
Η επίθεση είχε επίσης μια παράδοξη οικονομική συνέπεια: η Wall Street αρνήθηκε να της επιτρέψει να καθορίσει τη λειτουργία της. Η απόφαση να επαναληφθούν οι συναλλαγές την επόμενη ημέρα αποτέλεσε μήνυμα ότι το χρηματοπιστωτικό σύστημα θα συνέχιζε να λειτουργεί παρά το σοκ.
Ανεξίτηλα τα σημάδια ακόμη και σήμερα
Τι δεν δυνέβη το 1920 και η αγορά άντεξε
Αυτό είναι ίσως και το σημαντικότερο μάθημα της 16ης Σεπτεμβρίου 1920. Η τρομοκρατία μπορεί να προκαλέσει τεράστιο ανθρώπινο και ψυχολογικό κόστος, αλλά για να μετατραπεί σε διαρκή οικονομική κρίση χρειάζεται να διαταράξει την εμπιστοσύνη, τη ρευστότητα και τη λειτουργία των αγορών.
Η ιστορία θα επαναλάμβανε το ερώτημα 81 χρόνια αργότερα, στις 11 Σεπτεμβρίου 2001, όταν ένας πολύ μεγαλύτερος τρομοκρατικός στόχος βρισκόταν πλέον μέσα στο ίδιο το χρηματοπιστωτικό κέντρο της Νέας Υόρκης. Η σύγκριση των δύο επιθέσεων δείχνει πόσο διαφορετικά μπορούν να αντιδράσουν οι αγορές ανάλογα με το μέγεθος του σοκ, την κατάσταση της οικονομίας και την ανθεκτικότητα των χρηματοπιστωτικών υποδομών.
Η τρομοκρατική επίθεση στην Wall Street το 1920, επομένως, δεν ήταν απλώς ένα ξεχασμένο τρομοκρατικό χτύπημα. Ήταν ένα πρώιμο stress test του αμερικανικού καπιταλισμού. Και, παρά την αιματοχυσία, η αγορά έστειλε τότε ένα σαφές μήνυμα: η εμπιστοσύνη μπορεί να κλονιστεί μέσα σε λίγα λεπτά, αλλά δεν καταρρέει απαραίτητα μαζί με μια βόμβα.
