Ριζική, επιθετική οικονομική «γεωδιαμόρφωση» που θα ζήλευαν ακόμη και στο ΔΝΤ βρίσκεται σε εξέλιξη στη Συρία, καθιστώντας τον πρώην τζιχαντιστή ηγέτη και νυν πρόεδρο της χώρας, Αχμέντ αλ Σαράα, περιφερειακό «γκουρού» του νεοφιλελευθερισμού.
Ως είθισται, όμως, σε αυτές τις περιπτώσεις, η αγορά δεν τους χωράει όλους.
«Λουκέτα» από την επέλαση της αγοράς
Περιγράφοντας τις τεκτονικές οικονομικές και κοινωνικές αλλαγές στη Συρία μετά την πτώση του Άσαντ, με ένα παράδειγμα, οι Financial Times, μας συστήνουν τον Μοχάμαντ Αΐτα, ιδιοκτήτη ενός εργοστασίου ακρυλικών νημάτων έξω από τη Δαμασκό.
Στις τρεις δεκαετίες λειτουργίας του εργοστασίου ο Αΐτα έχει αντιμετωπίσει εμφύλιο πόλεμο, παγκόσμιες κυρώσεις, ξένες επεμβάσεις.
Ωστόσο, η ξαφνική και σαρωτική άφιξη της ελεύθερης αγοράς στη Συρία μετά την πτώση του Μπασάρ αλ Άσαντ το 2024 ήταν αυτή που τελικά ανάγκασε το εργοστάσιο να βάλει λουκέτο.
Μέσα σε λίγες μέρες από την ανατροπή του Άσαντ, ο αλ Σαράα ακύρωσε τους περιορισμούς στις εισαγωγές που επέβαλε η προστατευτική οικονομία του Άσαντ και άνοιξαν τη χώρα σε απεριόριστο, ελεύθερο εμπόριο για πρώτη φορά μετά από χρόνια.
Η εισροή φθηνών νημάτων από την Αίγυπτο ανάγκασε την National Textile Group, η οποία κατέχει το εργοστάσιο νημάτων, να μειώσει τις τιμές της και να πουλήσει με ζημία, είπε ο Αΐτα.
Λιγότερο από ένα χρόνο μετά το άνοιγμα της αγοράς, το εργοστάσιο σταμάτησε την παραγωγή, απολύοντας 110 εργαζόμενους.
«Δεν υπάρχει ούτε ένα στοιχείο στο κοστολόγιο που να μην είναι φθηνότερο στην Αίγυπτο. Οπότε δεν μπορώ να τους ανταγωνιστώ», είπε ο Αΐτα.
Αγοραίο «σοκ»
Η περίπτωσή του είναι εμβληματική των προβλημάτων που αντιμετωπίζουν οι κατασκευαστές και άλλες επιχειρήσεις που έμαθαν να λειτουργούν υπό τον Άσαντ, αλλά τώρα πρέπει να προσαρμοστούν στην ταχεία απελευθέρωση υπό τους νέους ηγέτες της Συρίας.
Ο Σαράα, σύμφωνα με τους FT, κληρονόμησε μια χώρα διαλυμένη από 14 χρόνια εμφυλίου πολέμου και διαστρεβλωμένη από ένα οικονομικό μοντέλο που συνδύαζε τον καπιταλισμό με αυστηρούς κρατικούς ελέγχους.
Αυτός ο οιονεί «σοσιαλισμός» περιόρισε τις εισαγωγές και το ξένο νόμισμα, ενώ το κράτος διατήρησε τον έλεγχο κρίσιμων βιομηχανιών και λειτουργούσε ζημιογόνες εργοστασιακές μονάδες, συγκεντρώνοντας τον πλούτο στα χέρια λίγων.
Ο πόλεμος και οι κυρώσεις επιδείνωσαν την κατάσταση, με το ΑΕΠ να μειώνεται κατά περισσότερο από το μισό από το 2011 έως το 2022 και να αφήνει το 90% των Σύρων στη φτώχεια.
Αφού ανέλαβε την εξουσία, ο Σαράα, πρώην ηγέτης του Μετώπου Αλ Νούσρα (συριακού παραρτήματος της Αλ Κάιντα) αμέσως κατάργησε τους ελέγχους στις εισαγωγές και άνοιξε τη χώρα σε απεριόριστο εμπόριο, επιτρέποντας μια πλημμύρα φθηνών αγαθών στην αγορά.
Κατά τη διάρκεια του πολέμου, η τζιχαντιστική ομάδα Hayat Tahrir al-Sham, της οποίας επίσης ηγούνταν ο Σαράα, είχε διαχειριστεί μια οικονομία βασισμένη στο εμπόριο στον βόρειο θύλακα του Ιντλίμπ, που συνορεύει με την Τουρκία.
Ο πρόεδρος επίσης ανοικοδόμησε τους διπλωματικούς δεσμούς και στη συνέχεια εξασφάλισε την ανακούφιση από τις δυτικές κυρώσεις.
Αυτό επέτρεψε στη Συρία να αρχίσει την επανένταξή της στο παγκόσμιο χρηματοπιστωτικό σύστημα, με τις Visa και Mastercard να επιτρέπουν πρόσφατα διεθνείς πληρωμές με κάρτες.
Έχει επίσης εξασφαλίσει δεσμεύσεις για συμφωνίες ακινήτων και υποδομών αξίας δισεκατομμυρίων δολαρίων από τον Κόλπο, αν και παραμένει ασαφές πόσα έργα θα υλοποιηθούν. Η οικονομία αρχίζει να αναπτύσσεται, αν και από μια μικρή βάση.
Η Παγκόσμια Τράπεζα σημειώνει ότι οι εκτιμήσεις για την αύξηση του ΑΕΠ το 2025 κυμαίνονται μεταξύ 2% και 4%, ενώ μια αποστολή του ΔΝΤ τον Αύγουστο δήλωσε ότι αναμένει διψήφια ανάπτυξη φέτος και «συνεχιζόμενη ισχυρή ανάπτυξη το 2027».
Αλλά το μεγαλύτερο μέρος της ανάπτυξης της Συρίας «προκαλείται από τη διεθνή υποστήριξη, όχι από την εγχώρια ανάκαμψη», δήλωσε ο Karam Shaar, Σύρος οικονομολόγος.
Η επέλαση της ακρίβειας
Παράλληλα με την απελευθέρωση του εμπορίου και την διευρυμένη ιδιωτικοποίηση, η κυβέρνηση έχει μειώσει τις επιδοτήσεις στην ενέργεια και το ψωμί. Αυτές οι πολιτικές έχουν συμβάλει σε μια κρίση κόστους ζωής που πυροδότησε εκτεταμένες διαδηλώσεις αυτόν τον μήνα μετά από μια απότομη αύξηση των τιμών των καυσίμων, λένε οι οικονομολόγοι.
«Η ακραία εστίασή τους στην απορρύθμιση, στην άρση των επιδοτήσεων και ούτω καθεξής δεν έλαβε υπόψη τους καταπιεσμένους», δήλωσε ο Shaar.
Για τους παραγωγούς που είχαν προσαρμοστεί στον παραμορφωμένο προστατευτισμό του Άσαντ, οι ραγδαίες αλλαγές ήταν παραλυτικές.
Ξαφνικά βρέθηκαν αντιμέτωποι με ξένο ανταγωνισμό για πρώτη φορά εδώ και δεκαετίες.
Αλλά υπάρχει μικρή συμπάθεια μεταξύ των νέων αρχών για τους βιομηχάνους που παρέμειναν κερδοφόροι υπό το σύστημα δωροδοκιών και εκβιασμών του Άσαντ, αλλά τώρα προσπαθούν να ανταγωνιστούν στην ελεύθερη αγορά.
«Εσείς, ως κατασκευαστής, θα πρέπει να συνηθίσετε τον ανταγωνισμό», δήλωσε ο Mohammad Hourieh, αναπληρωτής υπουργός Οικονομίας της Συρίας για βιομηχανικά θέματα.
«Η συριακή βιομηχανική νοοτροπία είναι συνηθισμένη σε μια κλειστή αγορά, στο να υποθέτει ότι οποιοδήποτε προϊόν κατασκευάζω θα πουληθεί επειδή είμαι ο μόνος που παράγει».
Οι βιομήχανοι λένε ότι οι υψηλές τιμές ενέργειας, που επιδεινώνονται από τις περικοπές των επιδοτήσεων, και το αυξανόμενο κόστος εργασίας έχουν ως συνέπεια, η εγχώρια παραγωγή να είναι πιο δαπανηρή από ό,τι στο εξωτερικό.
Χρόνια πολέμου και κυρώσεων τους έχουν επίσης εμποδίσει να αναβαθμίσουν την τεχνολογία τους, βλάπτοντας την ποιότητα και την αποδοτικότητα, ενώ πολλοί αγωνίζονται να εξασφαλίσουν χρηματοδότηση για επενδύσεις από τον προβληματικό τραπεζικό τομέα της Συρίας.
Οι αρχές εισήγαγαν πέρυσι ένα βιαστικό σύνολο τελωνειακών δασμών για να ενοποιήσουν την οικονομική πολιτική σε ολόκληρη τη διαιρεμένη χώρα, κάτι που οι παραγωγοί λένε ότι τους έφερε σε μειονεκτική θέση επιβάλλοντας υψηλούς δασμούς στις πρώτες ύλες, ενώ τα μεταποιημένα προϊόντα εισήχθησαν με χαμηλές χρεώσεις. Το υπουργείο Οικονομίας έκτοτε έχει στραφεί προς αυτό που ο Hourieh λέει ότι είναι εν μέρει προστατευτικοί δασμοί και υψηλότερα πρότυπα ποιότητας για τις εισαγωγές.
Η κίνηση – μια απάντηση στην κατακραυγή των ιδιοκτητών εργοστασίων – επέτρεψε σε ορισμένους κατασκευαστές να ανοίξουν ξανά.
Στόχος «η έξοδος του κράτους από την αγορά»
Ο Χουσάμ Αμπντίν, του οποίου το εργοστάσιο στη Βιομηχανική Πόλη Άντρα κατασκευάζει χημικά προϊόντα που χρησιμοποιούνται σε χρώματα, δήλωσε ότι οι προσαρμοσμένοι δασμοί του επέτρεψαν να επαναλάβει την παραγωγή για δύο ημέρες το μήνα, αφού σταμάτησε εντελώς.
«Δεν θέλουμε επιδοτήσεις. Αυτό τελείωσε. Σας υποστηρίζουμε στο άνοιγμα της αγοράς», είπε. «Αλλά πρέπει να ελέγχετε την ποιότητα των εισερχόμενων αγαθών. Και πώς μπορεί να αναπτυχθεί η βιομηχανία όταν η τραπεζική μεταρρύθμιση έχει παγώσει;»
Ο Hourieh είπε ότι μερικές από τις πιο θεμελιώδεις προκλήσεις για τους παραγωγούς – συμπεριλαμβανομένου του υψηλού κόστους ηλεκτρικής ενέργειας και της έλλειψης τραπεζικής χρηματοδότησης – αποτελούν ένα εθνικό ζήτημα που θα χρειαστούν χρόνια για να επιλυθεί.
Το υπουργείο Οικονομικών έχει υπογράψει συμβάσεις με ιδιώτες επενδυτές για την ανοικοδόμηση και λειτουργία πολλών από τα περισσότερα από 100 δημόσια εργοστάσια που λειτουργούσαν από το κράτος υπό τον Άσαντ, είπε ο Hourieh. Ενώ τα εργοστάσια πρόκειται να μεταφερθούν πίσω στο υπουργείο μετά από αρκετές δεκαετίες ιδιωτικής διαχείρισης, ο Hourieh τόνισε ότι ο στόχος του είναι «η έξοδος του κράτους από την αγορά».
«Δεν είναι ρόλος του κράτους να παράγει χαρτοπετσέτες ή σαπούνι, όπως ήταν το όραμα υπό το καθεστώς», είπε.
Η κυβέρνηση έχει ορίσει την υιοθέτηση της ελεύθερης αγοράς σε αντίθεση με αυτό που απεικονίζει ως «σοσιαλιστικό» σύστημα του Άσαντ.
Αυτή η ιδεολογική στάση διαμορφώθηκε επίσης από την εμπειρία της ηγεσίας στο Ιντλίμπ, όπου η διοίκηση στηριζόταν κυρίως από έσοδα που προέρχονταν από φόρους επί του εμπορίου και είχε περιορισμένο κοινωνικό ρόλο στην οικονομία, δήλωσε ο Τζόζεφ Ντάχερ, συγγραφέας ενός βιβλίου για την πολιτική οικονομία της Συρίας.
Είπε ότι η νεοφιλελεύθερη προσέγγιση του HTS αντικατοπτρίζει αυτή άλλων θρησκευτικών φονταμενταλιστικών κομμάτων που ευθυγραμμίζονται με τη συντηρητική δεξιά.
Ο «θείος» από το Σικάγο
Η κυβέρνηση έχει επίσης αντικαταστήσει τα περισσότερα μέλη των ισχυρών βιομηχανικών επιμελητηρίων, τα οποία θεωρούνταν μέρος θεσμών που χρησιμοποιούσε το καθεστώς για την προώθηση ευνοιοκρατικών στόχων.
Ο νέος πρόεδρος της Ομοσπονδίας Συριακών Βιομηχανικών Επιμελητηρίων, ο Συροαμερικανός επιχειρηματίας Μάζεν Ντεραουάν, είναι ένας από τους πιο ένθερμους υποστηρικτές του καπιταλισμού της ελεύθερης αγοράς.
«Ήταν ένας βάλτος, και αν πάρεις ένα ζώο του βάλτου και το βάλεις σε καθαρό νερό, ασφυκτιά, έχει συνηθίσει στη λάσπη», δήλωσε ο Ντεραουάν, πρώην πρόεδρος ενός συλλόγου κατασκευαστών κατοικιών στην ευρύτερη περιοχή του Σικάγο.
«Ο πραγματικός ανταγωνισμός απαιτεί ένα διαφορετικό σύνολο εργαλείων… γι’ αυτό δεν με εκπλήσσει το γεγονός ότι [πολλοί κατασκευαστές] δυσκολεύτηκαν όταν ανοίγεις την οικονομία».
Μέρος του οράματος της συριακής κυβέρνησης περιλαμβάνει την προσέλκυση επιχειρηματιών που μετακόμισαν στο εξωτερικό κατά τη διάρκεια του πολέμου, αν και ορισμένοι κατασκευαστές δήλωσαν ότι περίμεναν μια σαφέστερη βιομηχανική πολιτική πριν επενδύσουν ξανά στην πατρίδα τους.
Ο Μουχανάντ Νταντούς, ιδιοκτήτης εργοστασίου εσωρούχων κοντά στη Δαμασκό, δήλωσε ότι το υψηλότερο κόστος από την πτώση του καθεστώτος είχε κάνει 30% πιο ακριβό για αυτόν την κατασκευή εσωρούχων στη Συρία από ό,τι στην Αίγυπτο, όπου ίδρυσε επίσης ένα εργοστάσιο κατά τη διάρκεια του εμφυλίου πολέμου.
Ως αποτέλεσμα, είχε κατευθύνει περισσότερες από τις παραγγελίες του στην Αίγυπτο, παρόλο που ήθελε να αναπτυχθεί στην πατρίδα του. Αλλά η επιχείρησή του στη Συρία εκσυγχρονίζεται αργά. Στο μεσαίου μεγέθους εργοστάσιο, ο επικεφαλής του τμήματος κοπής υφασμάτων, Μοχάμεντ Όντεχ, εξακολουθεί να κόβει μπλε μετάξι για πιτζάμες με μια απλή, χειροκίνητη συσκευή.
Ήταν ένας από τους περισσότερους από 20 εργάτες που άρχισαν να κοιμούνται στο εργοστάσιο κατά τη διάρκεια του πολέμου, ζώντας εκεί για περισσότερα από έξι χρόνια. Τώρα, καθώς εργάζεται, στην άλλη πλευρά ενός σωρού από πεταμένα υφάσματα βρίσκεται μια αυτόματη μηχανή που εισάγεται από την Κίνα, κόβοντας ύφασμα σιωπηλά.
«Κάνει την ίδια δουλειά σε ένα κλάσμα του χρόνου», είπε.
