Γεωργία: Η ύπαιθρος καινοτομεί, αλλά χρειάζεται στήριξη – Τα εμπόδια

Με εμπόδια και έλλειψη επαρκούς χρηματοδότησης πορεύονται οι αγροτικές επιχειρήσεις που δραστηριοποιούνται στην ύπαιθρο, παρά το ισχυρό δυναμικό καινοτομίας που διαθέτουν. Την ίδια στιγμή η γεωργία τόσο στην Ελλάδα όσο και στην ΕΕ διανύει μια περίοδο έντονων προκλήσεων και αλλαγών, ενώ καλείται να προσαρμοστεί σε νέες οικονομικές, τεχνολογικές και περιβαλλοντικές απαιτήσεις.

Σύμφωνα με έκθεση του Κοινού Κέντρου Ερευνών της Ευρωπαϊκής Επιτροπής (JRC), η οποία αξιοποιεί ειδική έρευνα του Ευρωβαρόμετρου σε περισσότερες από 12.000 επιχειρήσεις στην Ευρωπαϊκή Ένωση, το 64% των επιχειρήσεων στις αγροτικές περιοχές αναπτύσσει καινοτόμο δραστηριότητα, έναντι 70% στις πόλεις.

Μόλις το 5% των επιχειρήσεων στις αγροτικές περιοχές έλαβε ευρωπαϊκή χρηματοδότηση για καινοτομία, έναντι 6,5% στις πόλεις

Χαρακτηριστικό είναι ότι συνδυάζουν συχνότερα την ανάπτυξη νέων ή βελτιωμένων προϊόντων με αλλαγές στις επιχειρηματικές διαδικασίες: το σχετικό ποσοστό διαμορφώνεται στο 31%, έναντι 29% στις αστικές περιοχές. Παράλληλα, η βιομηχανία και η μεταποίηση έχουν μεγαλύτερη παρουσία στην αγροτική οικονομία, με μερίδιο 25%, έναντι 19% στις πόλεις.

Οι αγροτικές περιοχές διαθέτουν μια σημαντική βάση καινοτομίας, παρόλο που οι εδαφικές ανισότητες επιμένουν. Τα ευρήματα αμφισβητούν τις κοινές παραδοχές σχετικά με τα ελλείμματα καινοτομίας στην ύπαιθρο, αποκαλύπτοντας ότι οι αγροτικές επιχειρήσεις δεν είναι εκ φύσεως λιγότερο καινοτόμες – απλώς καινοτομούν διαφορετικά. Όπως χαρακτηριστικά αναφέρεται στην έκθεση, οι αγροτικές  επιχειρήσεις είναι πιο πιθανό να συνδυάζουν την καινοτομία προϊόντων και διαδικασιών, να βασίζονται στη συνεργασία με ανταγωνιστές και πανεπιστήμια και να υιοθετούν δομημένες πρακτικές σχεδιασμού.

Έλλειψη χρηματοδότησης

Το σημαντικότερο εμπόδιο, ωστόσο, παραμένει η πρόσβαση σε χρηματοδότηση. Μόλις το 5% των επιχειρήσεων στις αγροτικές περιοχές ανέφερε ότι έλαβε ευρωπαϊκή χρηματοδότηση για καινοτομία, έναντι 6,5% στις πόλεις.

Αντίθετα, οι τοπικές και περιφερειακές αρχές εμφανίζονται περισσότερο προσιτές: χρηματοδοτούν το 9,1% των επιχειρήσεων της υπαίθρου, έναντι 8,2% των αστικών.

Η αντίληψη για τις πηγές χρηματοδότησης της καινοτομίας έχει διαφορετική σημασία ανάλογα με την περιοχή. Όπως αναφέρεται στην έκθεση, η χρηματοδότηση από τοπικές και περιφερειακές αρχές συνδέεται με την καινοτομία στις αγροτικές περιοχές αλλά όχι στις αστικές, ενώ τα κονδύλια της ΕΕ συνδέονται με την καινοτομία μόνο στις αστικές επιχειρήσεις. Για τις αγροτικές νεοφυείς επιχειρήσεις, απαιτείται τουλάχιστον μία πηγή χρηματοδότησης για την καινοτομία, ωστόσο αντιμετωπίζουν μεγαλύτερους περιορισμούς στην πρόσβαση σε χρηματοδότηση – ιδίως από εθνικές πηγές.

Πρόσθετες δυσκολίες αντιμετωπίζουν οι νεοφυείς επιχειρήσεις, οι οποίες στηρίζονται συχνότερα σε άτυπες πηγές χρηματοδότησης και έχουν περιορισμένη πρόσβαση σε κεφάλαια επιχειρηματικού κινδύνου. Εμπόδια καταγράφονται και στην κατοχύρωση δικαιωμάτων διανοητικής ιδιοκτησίας, καθώς οι τοπικές συνεργασίες δεν μετατρέπονται εύκολα σε επίσημα κατοχυρωμένα αποτελέσματα. Η συμβουλευτική υποστήριξη μπορεί, σύμφωνα με την έκθεση, να βοηθήσει στην αντιμετώπιση αυτού του κενού.

Η καινοτομία

Η καινοτομία συνδέεται με τα χαρακτηριστικά των επιχειρήσεων, συμπεριλαμβανομένου του μεγέθους, του τομέα, της σύνθεσης του εργασιακού δυναμικού και των εσωτερικών πρακτικών, όπως ο σχεδιασμός (design), οι οποίες ποικίλλουν ανάλογα με τη γεωγραφία.

Οι αγροτικές οικονομίες έχουν διακριτές τομεακές δομές με υψηλότερο μερίδιο βιομηχανίας και μεταποίησης και χαμηλότερη συγκέντρωση υπηρεσιών συνολικά.

Καθοριστική αναδεικνύεται η συνεργασία, ακόμη και μεταξύ ανταγωνιστικών επιχειρήσεων

Επιπλέον, διαθέτουν οριακά υψηλότερο μερίδιο πολύ μικρών επιχειρήσεων (micro-firms). Ενώ οι αγροτικές επιχειρήσεις υπεραποδίδουν στην καινοτομία σε σχέση με την κατανομή τους στον τομέα των υπηρεσιών, υστερούν στη βιομηχανία και τη μεταποίηση, καθώς και μεταξύ των πολύ μικρών επιχειρήσεων.

Οι καινοτόμες αγροτικές επιχειρήσεις είναι επίσης πιο πιθανό να καινοτομούν από κοινού σε προϊόντα και διαδικασίες, καθώς και να υιοθετούν δομημένες πρακτικές σχεδιασμού, με τα μοτίβα αυτά να είναι πιο έντονα στην ύπαιθρο παρά στις πόλεις.

Συνεργασία και με ανταγωνιστές

Καθοριστική αναδεικνύεται η συνεργασία, ακόμη και μεταξύ ανταγωνιστικών επιχειρήσεων. Σε περιοχές όπου οι διαθέσιμοι πόροι και οι υποστηρικτικές δομές είναι περιορισμένοι, οι συμπράξεις επιτρέπουν την ανταλλαγή γνώσης και τη συγκέντρωση δυνατοτήτων που δύσκολα εξασφαλίζει μια επιχείρηση μόνη της.

Ιδιαίτερη βαρύτητα έχουν οι δεσμοί με τα τοπικά πανεπιστήμια, οι οποίοι εμφανίζονται ως ο ισχυρότερος μεμονωμένος προγνωστικός παράγοντας υψηλότερης έντασης καινοτομίας στις επιχειρήσεις της υπαίθρου.

Ωστόσο, οι αγροτικές επιχειρήσεις αντιμετωπίζουν εμπόδια στη μετατροπή των τοπικών σχέσεων καινοτομίας σε επίσημα αποτελέσματα πνευματικής ιδιοκτησίας (IPR): ενώ η τοπική συνεργασία με προμηθευτές και πελάτες συνδέεται θετικά με καινοτομίες τύπου IPR, τα αποτελέσματα αυτά εξουδετερώνονται σε μεγάλο βαθμό για τις αγροτικές επιχειρήσεις, γεγονός που υποδηλώνει ότι δυσκολεύονται να μεταφράσουν τις σχέσεις στην αλυσίδα αξίας σε επίσημα αποτελέσματα καινοτομίας.

Πάντως, οι κινητήριοι μοχλοί και τα εμπόδια στην καινοτομία είναι παρόμοια τόσο σε αγροτικές όσο και σε αστικές περιοχές, με το τοπικό-περιφερειακό φορολογικό καθεστώς να αποτελεί το πιο εμφανές εμπόδιο και στις δύο περιπτώσεις. Η πιο αξιοσημείωτη εξαίρεση αποτελεί το κόστος γης, το οποίο περιγράφεται στην έκθεση ως καθαρό εμπόδιο στις αστικές περιοχές αλλά ως κινητήριος μοχλός καινοτομίας στις αγροτικές περιοχές.