Η γεωργία του μέλλοντος δεν μπορεί να κρίνεται μόνο από το πόσους τόνους τροφίμων παράγει. Το πραγματικό ερώτημα, σύμφωνα με τον Οργανισμό Τροφίμων και Γεωργίας των Ηνωμένων Εθνών (FAO), είναι αν τα αγροδιατροφικά συστήματα μπορούν να εξασφαλίσουν σε όλους τους πολίτες πρόσβαση σε επαρκή, θρεπτικά και οικονομικά προσιτά τρόφιμα.
Αυτό ήταν το κεντρικό μήνυμα του γενικού διευθυντή του FAO, QU Dongyu, κατά την παρέμβασή του στο 32ο Διεθνές Συνέδριο Κηπευτικών (IHC 2026), που πραγματοποιήθηκε στο Κιότο της Ιαπωνίας. Στο επίκεντρο της ομιλίας του βρέθηκε η στρατηγική σημασία της δενδροκομίας, της λαχανοκομίας και συνολικά του τομέα των φρούτων και λαχανικών για τη μετάβαση σε πιο βιώσιμα και ανθεκτικά αγροδιατροφικά συστήματα.
Ο τομέας των φρούτων και λαχανικών αντιπροσωπεύει σχεδόν το ένα τέταρτο της συνολικής αξίας της παγκόσμιας αγροτικής παραγωγής, η οποία υπολογίζεται περίπου στα 1,4 τρισ. δολάρια
«Η επιτυχία δεν μπορεί πλέον να μετριέται απλώς με βάση το πόσα τρόφιμα παράγουμε», ήταν το βασικό μήνυμα του επικεφαλής του Οργανισμού, ο οποίος υπογράμμισε ότι η γεωργία πρέπει να αξιολογείται και με βάση το κατά πόσο προσφέρει τα τρόφιμα που χρειάζονται οι κοινωνίες για μια υγιεινή ζωή.
Ένας τομέας στη γεωργία 1,4 τρισ. δολαρίων
Η οικονομική δυναμική των οπωροκηπευτικών είναι ήδη εντυπωσιακή. Μεταξύ 2010 και 2024, η παραγωγή φρούτων και λαχανικών αυξήθηκε ταχύτερα από εκείνη των δημητριακών, ενώ σήμερα ο τομέας αντιπροσωπεύει σχεδόν το ένα τέταρτο της συνολικής αξίας της παγκόσμιας αγροτικής παραγωγής, η οποία υπολογίζεται περίπου στα 1,4 τρισ. δολάρια.
Παράλληλα, το διεθνές εμπόριο συνέχισε να αναπτύσσεται, με τις εξαγωγές να αυξάνονται κατά μέσο όρο περίπου 2,6% ετησίως την περίοδο αυτή. Το 2024 οι παγκόσμιες εξαγωγές φρούτων και λαχανικών έφτασαν τους 175 εκατ. τόνους, με αξία περίπου 240 δισ. δολάρια.
Ωστόσο, πίσω από αυτά τα εντυπωσιακά οικονομικά μεγέθη, η αύξηση της παραγωγής και του εμπορίου δεν έχει μεταφραστεί αυτόματα σε πιο υγιεινή διατροφή για τον παγκόσμιο πληθυσμό.
Μεγάλη απόσταση από τον στόχο των 400 γραμμαρίων
Ο FAO εντοπίζει τρεις άμεσα συνδεδεμένες προκλήσεις: την παραγωγικότητα, τη διαθεσιμότητα και την οικονομική προσιτότητα.
Η παραγωγικότητα αποτελεί κρίσιμο ζήτημα, καθώς οι αποδόσεις των οπωροκηπευτικών αυξάνονται με ρυθμό μικρότερο του 1% ετησίως, σημαντικά χαμηλότερο από την εξέλιξη που παρατηρείται σε άλλες καλλιέργειες, όπως τα δημητριακά. Ο Οργανισμός αποδίδει αυτή την υστέρηση, μεταξύ άλλων, στην ανεπαρκή επένδυση στην έρευνα, στη γενετική βελτίωση και στις υποδομές.
Σύμφωνα με τα στοιχεία που παρουσίασε ο FAO, το 2023 μόλις περίπου οι μισές χώρες του κόσμου παρήγαγαν επαρκείς ποσότητες φρούτων και λαχανικών ώστε να καλύψουν τον κοινό στόχο FAO και Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας για κατανάλωση 400 γραμμαρίων ημερησίως ανά άτομο.
Η πραγματική κατανάλωση παραμένει αισθητά χαμηλότερη. Σε παγκόσμιο επίπεδο εκτιμάται ότι η μέση ημερήσια κατανάλωση φρούτων ανέρχεται περίπου στα 80 γραμμάρια ανά άτομο, ενώ των λαχανικών στα 190 γραμμάρια.
Η προσιτή τιμή αποτελεί πλέον έναν από τους σημαντικότερους παράγοντες. Μεταξύ 2016 και 2025, οι τιμές παραγωγού αυξήθηκαν στο 89% των χωρών για τα φρούτα και στο 93% για τα λαχανικά. Οι μέσες ετήσιες αυξήσεις υπολογίζονται περίπου στο 4,2% και 4,7% αντίστοιχα.
Η πρόκληση έως το 2050
Οι προβλέψεις του FAO δείχνουν ότι το πρόβλημα μπορεί να γίνει ακόμη πιο έντονο τις επόμενες δεκαετίες. Μέχρι το 2050, λιγότερο από το ένα τρίτο των χωρών της υποσαχάριας Αφρικής εκτιμάται ότι θα διαθέτει επαρκείς ποσότητες φρούτων και λαχανικών για να καλύψει τις διατροφικές συστάσεις FAO και ΠΟΥ.
Ταυτόχρονα, η κλιματική κρίση αυξάνει την πίεση. Υψηλότερες θερμοκρασίες, έλλειψη νερού, ακραία καιρικά φαινόμενα, νέες πιέσεις από εχθρούς και ασθένειες δημιουργούν ένα ολοένα πιο δύσκολο περιβάλλον για τους παραγωγούς.
Η απάντηση, σύμφωνα με τον FAO, δεν μπορεί να είναι απλώς η επέκταση των καλλιεργούμενων εκτάσεων. Η μελλοντική ανάπτυξη θα πρέπει να προέλθει κυρίως από την αποτελεσματικότερη χρήση των διαθέσιμων πόρων δηλαδή καλύτερο πολλαπλασιαστικό υλικό, υγιέστερα εδάφη, αποδοτικότερη άρδευση, μηχανική υποστήριξη, ψηφιακές τεχνολογίες, καλύτερες υπηρεσίες γεωργικών συμβουλών και σύγχρονα συστήματα διαχείρισης μετά τη συγκομιδή.
Η τεχνολογία πρέπει να φτάσει στον αγρό
Η τεχνητή νοημοσύνη, τα ψηφιακά εργαλεία και οι νέες τεχνικές βελτίωσης των φυτών ανοίγουν νέες δυνατότητες για την αύξηση της παραγωγικότητας και τον περιορισμό των απωλειών.
Όμως, ο FAO θέτει μια βασική προϋπόθεση: η καινοτομία πρέπει να είναι προσβάσιμη στους ίδιους τους παραγωγούς.
Αυτό έχει ιδιαίτερη σημασία για τις μικρές και οικογενειακές εκμεταλλεύσεις, οι οποίες αποτελούν βασικό πυλώνα της παγκόσμιας παραγωγής οπωροκηπευτικών. Οι εκμεταλλεύσεις έως 20 εκτάρια αντιπροσωπεύουν περισσότερο από το μισό της παγκόσμιας παραγωγής φρούτων και λαχανικών, ενώ στην Ασία και στην υποσαχάρια Αφρική το ποσοστό ξεπερνά το 80%.
Παράδοση και καινοτομία μαζί στη γεωργία
Ο FAO υπογραμμίζει επίσης ότι η μετάβαση στη γεωργία του μέλλοντος δεν σημαίνει εγκατάλειψη της παραδοσιακής γνώσης. Αντίθετα, η πρόκληση είναι ο συνδυασμός της εμπειρίας των τοπικών παραγωγικών συστημάτων με τις νέες τεχνολογίες.
Σχεδόν οι μισές από τις 104 γεωργικές περιοχές και συστήματα που έχουν αναγνωριστεί από τον FAO ως Παγκοσμίως Σημαντικά Συστήματα Αγροτικής Κληρονομιάς συνδέονται με την κηπευτική και δενδροκομική παραγωγή.
Από παραδοσιακούς οπωρώνες έως αναβαθμίδες και ελαιώνες, τα συστήματα αυτά δείχνουν ότι η βιοποικιλότητα και η τοπική γνώση μπορούν να αποτελέσουν σημαντικό κομμάτι της σύγχρονης γεωργίας.
